Święto Niepodległości - uroczystości w 1929 r. w Warszawie. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe
Polacy zaczęli świętować odzyskanie niepodległości na długo przed ustanowieniem oficjalnego Święta Niepodległości.
10 listopada 1918 roku do Warszawy przyjechał zwolniony z internowania w Magdeburgu Józef Piłsudski. Jak czytamy w nadzwyczajnym dodatku do „Kuriera Warszawskiego”: „Dziś o godz. 7 m. 30 zrana pociągiem pośpiesznym z Berlina przybył do Warszawy komendant Józef Piłsudski”. Choć przyjazd był niespodziewany, wiadomość szybko rozeszła się po mieście. „Na samą wieść, że Komendant już jest, sformował się pochód” – wspominał Wiktor Tomir Drymmer, komendant obwodu Polskiej Organizacji Wojskowej (POW). Pisał, że tłum ruszył Alejami Jerozolimskimi w kierunku Nowego Światu, śpiewając pieśni patriotyczne i wznosząc okrzyki na cześć niepodległej Polski.
Drymmer, który swoje wspomnienia spisywał jednak wiele lat później, mocno wydarzenia z 1918 roku podkolorował albo pomylił je z tymi o dwa lata wcześniejszymi, gdy Piłsudski przyjechał do Warszawy tuż po proklamowaniu „Aktu 5 listopada”. Sam Piłsudski zapamiętał tamten dzień zupełnie inaczej. „Byłem przerażony tym, co zastałem, i chciałem – wyznam – najbardziej tchórzliwie uciec z Warszawy. Zastałem tam bowiem to, co w myślach nazwałem od dawna konkubinatem z zaborcą, konkubinatem, w którym zaborca jest zawsze silniejszy od Polski” – opowiadał w szóstą rocznicą wydarzeń (Józef Piłsudski, „Pisma zbiorowe”, t. V). „Niemcy, pobite na zachodzie, na wschodzie wciąż pozostawały siłą. O dwieście kilometrów od Warszawy przelewało się mrowie najeżone bagnetami, uzbrojone od stóp do głowy, tysiąckrotnie silniejsze od nas technicznie” – opisywał sytuację z 11 listopada 1918 roku.
Zaraz po odzyskaniu niepodległości nie było zgody co do tego, jaką datę uroczystości przyjąć. Historyk Romuald Rydz zauważa: „Spierano się szczególnie o to, które wydarzenie z jesieni 1918 roku należy uznać za właściwy początek niepodległego bytu”. Nie było bowiem jednego wydarzenia, konkretnego faktu, który można by uznać za zakończenie „wybijania się Polski na niepodległość”. Jak wyjaśnia prof. Andrzej Chwalba, wśród piłsudczyków zastanawiano się, czy ważniejszy był powrót Piłsudskiego z Magdeburga 10 listopada, czy przekazanie mu władzy wojskowej przez Radę Regencyjną dzień później. Za 11 listopada przemawiało m.in. to, że tego dnia w 1918 roku podpisano rozejm kończący walki na froncie zachodnim I wojny światowej.
Pierwsze obchody rocznicowe zorganizowano już w następnym roku. W Warszawie odbyły się w niedzielę 9 listopada 1919 roku, by mogli wziąć w nich udział także ci, którzy na co dzień pracowali.
Warszawa świętowała w zimowej scenerii. Od kilku dni padał śnieg, który pokrył ulice i place miasta. Na domach powiewały biało-czerwone flagi. Na Polu Mokotowskim odprawiono mszę polową. W pochodzie, który po nabożeństwie ruszył w stronę Belwederu, maszerowali także przedstawiciele różnych wyznań. W grupie nazwanej „Wiara” szli obok siebie „duchowieństwo rzymsko-katolickie, unici, kalwini, luteranie i rabinat” – relacjonował „Kurier Warszawski”. W kolejnych latach rocznicę niepodległości obchodzono także w Wielkiej Synagodze na Tłomackiem. „Zawsze czczono tam rocznice 3 maja i 11 listopada” – wspominała Anna Chylak z Żydowskiego Instytutu Historycznego. 11 listopada 1936 roku nabożeństwo odprawiono także w prawosławnym soborze św. Marii Magdaleny na warszawskiej Pradze.
Na dziesięciolecie niepodległości przyjeżdżano do stolicy z różnych stron kraju. Szczególną uwagę zwracała delegacja 38 Hucułów i mieszkańców powiatów Kosów, Kołomyja i Śniatyn. W tradycyjnych strojach przedefilowali przed prezydentem Ignacym Mościckim i Józefem Piłsudskim. Przywieźli w darze rzeźbiony talerz, czarny razowy chleb i sól. „Delegację witano owacyjnie i przyjęto bardzo gościnnie” – donosił „Dziennik Lwowski”. Gości oprowadzano też po Warszawie, pokazując im miasto i jego osobliwości. Innym razem, podczas obchodów w 1937 roku, uwagę przyciągnęła pięciusetosobowa delegacja Kaszubów. Przed marszałkiem Edwardem Rydzem-Śmigłym przejechała ciężarówka wioząca prawdziwy kuter rybacki. Kaszubi śpiewali, a marszałek podziękował im słowami: „Dziękuję wam, Kaszubi”.
Rocznicowe uroczystości potrafiły też przypominać karnawał. Podczas obchodów dziesięciolecia niepodległości w 1928 roku warszawskie ulice wypełniły tłumy przebierańców. Z ciężarówek sypało się konfetti i leciały serpentyny. Rozbawieni mieszkańcy zajmowali jezdnie, zatrzymując tramwaje, samochody i dorożki. Szczególnym zainteresowaniem cieszyli się żołnierze, których zasypywano konfetti. „Warszawa szaleje z radości” – relacjonował „Dziennik Lwowski”, opisując „Istną noc karnawałową pod modrem niebem Italji!”.
Dziesiątą rocznicę uczczono także filmem. 9 listopada 1928 roku w warszawskiej Filharmonii odbyła się uroczysta premiera niemego „Pana Tadeusza” w reżyserii Ryszarda Ordyńskiego. Na widowni zasiedli prezydent Ignacy Mościcki i Józef Piłsudski z rodzinami.
Z kolei 11 listopada 1932 roku na Placu Unii Lubelskiej w Warszawie odsłonięto Pomnik Lotnika, dzieło Edwarda Wittiga. W uroczystości uczestniczyła Agnieszka Żwirkowa, wdowa po Franciszku Żwirce, który zaledwie dwa miesiące wcześniej zginął ze Stanisławem Wigurą w katastrofie lotniczej.
Wojsko od początku odgrywało ważną rolę w obchodach rocznicy niepodległości. W 1920 roku uroczystości zorganizowano 14 listopada. Na Placu Zamkowym w Warszawie Józef Piłsudski otrzymał buławę marszałkowską z rąk jednego z najmłodszych kawalerów Orderu Virtuti Militari. Zagrały orkiestry wojskowe, oddano salut armatni, a uroczystość zakończyła defilada na Krakowskim Przedmieściu.
Po przewrocie majowym w 1926 roku obchody nabrały bardziej oficjalnego, wojskowego charakteru. Piłsudski odbierał defilady, często konno. Po raz ostatni przejechał na swojej ukochanej Kasztance podczas obchodów 11 listopada 1927 roku. Kilkanaście dni później klacz padła wskutek obrażeń odniesionych podczas transportu koleją. Rok później marszałek przybył na uroczystości na Polu Mokotowskim już powozem konnym. W dziesiątą rocznicę odzyskania niepodległości przez warszawskie Stare Miasto przemaszerowali żołnierze w historycznych mundurach przypominających oddziały walczące o wolność Polski.
Śmierć Józefa Piłsudskiego w maju 1935 roku zmieniła charakter obchodów. Odtąd podczas uroczystości oddawano hołd zmarłemu marszałkowi w Belwederze. Jego miejsce podczas defilad zajął Edward Rydz-Śmigły, który w listopadzie 1936 roku otrzymał buławę marszałkowską. Od 1926 roku urzędników państwowych zwalniano w tym dniu z pracy na podstawie ponawianych decyzji. Dopiero ustawa z 23 kwietnia 1937 roku ustanowiła 11 listopada świętem państwowym i dniem wolnym od pracy, określając go jako dzień „po wsze czasy związany z wielkim imieniem Józefa Piłsudskiego”. Obchody w 1938 roku przypadły na 20. rocznicę odzyskania niepodległości. W Warszawie odbyła się wielka defilada wojskowa. Ulicami przejeżdżały czołgi, nad miastem przelatywały samoloty, dzieci rzucały kwiaty, a wśród maszerujących znaleźli się także górnicy z Zaolzia. Były to ostatnie oficjalne obchody Święta Niepodległości w II Rzeczypospolitej.
Marta Panas-Goworska (PAP)
mpg/ jkrz/ miś/
