Stacja Granica (obecnie Sosnowiec Maczki) - punkt końcowy Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Po drugiej stronie ówczesnej granicy zaborów rosyjskiego i austriackiego, znajdowała się stacja Dziedzice na linii kolejowej z Krakowa do Mysłowic. Fot. Domena publiczna
180 lat temu, w przeciągu dwóch lat, powstały pierwsze w historii połączenia kolejowe między Prusami, Austrią i Rosją – a w centrum tych wydarzeń była południowa część dzisiejszej Polski. Miała w tym udział Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska, która zalicza się do najstarszych magistrali kolejowych Europy.
Najpierw warto usystematyzować daty:
3 października 1846 r. Kolej Górnośląską, budowaną od strony Wrocławia, doprowadzono do Mysłowic przy ówczesnej granicy Prus i Austrii.
13 października 1847 r. Otwarto Kolej Krakowsko-Górnośląską z Krakowa do Mysłowic (graniczna stacja po stronie austriackiej to Szczakowa). Tym samym zainaugurowano pierwsze w historii Prus i Cesarstwa Austriackiego kolejowe połączenie między tymi krajami.
15 kwietnia 1848 r. Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska, doprowadzona niewiele wcześniej do stacji Granica (ob. Sosnowiec Maczki) została połączona krótkim odcinkiem – z mostem nad graniczną Białą Przemszą- ze Szczakową po stronie austriackiej. Było to pierwsze kolejowe połączenie imperium carów z innym krajem.
1 września 1848 r. Kolej Północna Cesarza Ferdynanda z Wiednia została połączona z granicznej stacji Bogumin, przez most nad Odrą, z pruskimi Chałupkami, do których docierała już z Kędzierzyna Kolej Wilhelma - odnoga Górnośląskiej. Od tej chwili między Wiedniem a Berlinem można było podróżować koleją (Wrocław uzyskał połączenie ze stolicą Prus 1 września 1847 r.).

Koniec XIX w. Stacja kolejowa Chałupki (Annaberg). Fot. Domena publiczna
Już w kolejnym roku kolej udowodniła swe znaczenie militarne: między 10 a 15 maja 1849 r. przerzucono z Krakowa na Węgry - przez Mysłowice, Kędzierzyn, Bogunin - 14 tys. rosyjskich żołnierzy – podają Marcin Jarząbek i Dawid Keller w wydanej właśnie książce „Koleje Śląskie na torach historii”.
Zadecydowało to o upadku powstania węgierskiego. Car Mikołaj I uważał się za strażnika porządku monarchicznego w Europie (Święte Przymierze) i obawiał się, że ogłoszenie niepodległości przez Węgrów w kwietniu 1849 r. zainspiruje także Polaków. Stąd jego pomoc, możliwa w takim tempie i zakresie dzięki połączeniom kolejowym.
Na co dzień ich funkcjonowanie związane było jednak z gospodarką.
- Otwarta w 1848 r. „wiedenka” nie była wyizolowanym przedsięwzięciem. Na styku trzech ówczesnych państw powstawał ważny obszar wymiany towarowej, skupiający kopalnie, huty i zakłady przemysłowe – powiedział podczas konferencji z okazji 180-lecia kolei w Częstochowie Sekretarz Generalny Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Komunikacji RP Mariusz Pustelnik.

Przełom XIX i XX w. Dworzec w Częstochowie (zburzony na początku lat 70.). Fot. Ośrodek Dokumentacji dziejów Częstochowy
Uroczyste otwarcie odcinka Piotrków – Częstochowa nastąpiło dokładnie 180 lat temu, 17 listopada 1846 r., choć – jak zwrócił uwagę w rozmowie z PAP Andrzej Paszke, uznany badacz historii kolei i jej popularyzator - Częstochowianie już wcześniej widzieli parowozy robocze, które zwoziły materiały m.in. do budowy dworca.
Po ukończeniu dwa lata później całej „wiedenki” połączenie Cesarstwa Rosyjskiego z Prusami musiało się jeszcze przez dekadę odbywać przez teren austriacki, tj. z Maczek do Szczakowej i dopiero stąd do Mysłowic. Bezpośrednio z Sosnowca do Katowic pociągi pojechały w sierpniu 1859 r.
Natomiast ze Szczakowej (a co za tym idzie i z Krakowa) do Wiednia należało w pierwszych latach podróżować, tak jak wspomnieni żołnierze rosyjscy: przez teren Prus. Z przyczyn polityczno-wojskowych nie mogło trwać to długo. Linię spinającą po stronie austriackiej Kolej Północną Cesarza Ferdynanda z Krakowsko-Górnośląską oddawano do użytku etapami w latach 1854-1856. Biegła z Bogumina przez Zebrzydowice, Dziedzice - stąd wyprowadzono odnogę do Bielska - Oświęcim do Trzebini.
W ten sposób w niewiele ponad dekadę (lata 1846–1859) ukształtował się na południu dzisiejszej Polski system międzynarodowych połączeń kolejowych między trzema europejskimi mocarstwami.
- Inicjatywa budowy Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńska zrodziła się w środowisku polskich przedsiębiorców i urzędników Królestwa Polskiego. To dlatego uznaje się ją za pierwsze tak wielkie, rodzime przedsięwzięcie kolejowe na obszarze Królestwa, mimo że nie była chronologicznie pierwszą linią na wszystkich ziemiach dzisiejszej Polski – podkreśla Mariusz Pustelnik.
Pierwszy odcinek „wiedenki”, z Warszawy do Grodziska Mazowieckiego, oddano 14 czerwca 1845 r., gdy istniał już – uruchomiony 22 maja 1842 r. - początkowy fragment Kolei Górnośląskiej, z Wrocławia do Oławy.
Królestwo Polskie, jako część imperium carów, było w jego ramach w technicznej awangardzie. Jeśli pominąć krótką, 27-kilometrową kolej dowożącą od 1837 r. „pod parą” arystokratów z Petersburga do rezydencji w Carskim Siole, to pierwszy odcinek dalekobieżnej trasy z Petersburga do Moskwy otwarto dwa lata po pierwszym fragmencie „wiedenki”. Całą zaś tzw. Kolej Nikołajewską ukończono w trzy lata po zakończeniu budowy Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej.
Kolej Mikołajewska była jednak dłuższa – 650 km, „wiedenka” 328 - i od razu dwutorowa.
- „Wiedenka” miała początkowo jeden tor, ale grunty perspektywicznie wykupiono od razu pod dwa – mówi Andrzej Paszke.
Dodaje, że już po rozpoczęciu eksploatacji, roboty dalej się toczyły, bo np. część mostów była drewniana, należało też poprawiać zbyt słabe nasypy, które osiadały powodując wykolejenia.
Idea połączenia Warszawy z południowo-zachodnim pograniczem miała uzasadnienie przede wszystkim gospodarcze. Przemysł potrzebował sprawnego transportu węgla, surowców i wyrobów hutniczych. Rosnąca Warszawa była ważnym rynkiem zbytu. Projekt miał też wymiar ponadregionalny - przez powiązanie z kolejami austriackimi i pruskimi otwierał możliwość podróży i wymiany towarowej z Wiedniem, Wrocławiem i dalej położonymi miastami Europy.
- Nazwa Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska określała zatem zamierzony kierunek komunikacyjny, a nie jedną nieprzerwaną linię z Warszawy do stolicy Austrii – zwraca uwagę Mariusz Pustelnik.
Pionierskość tej inwestycji w skali Rosji przejawiała się też w przyjętym rozstawie szyn 1435 mm, tożsamym z większością europejskich kolei, dzięki czemu łatwiejszy był przewóz towarów przez granice.
Kolejne linie kolejowe w zaborze rosyjskim miały już, narzucony przez administrację carską – także z przyczyn militarnych - rozstaw 1524 mm. Wymagało to przesiadek i przeładunków towarów czy to w puntach granicznych z innymi krajami, czy to z „wiedenki” w Warszawie na pozostałe doprowadzone tu koleje. Pierwszą z nich była Warszawsko-Petersburska ukończona w 1862 r. Kolejną zaś Kolej Terespolska w 1867 r., która od 1871 r. zapewniała podróż dalej, do Moskwy.
To właśnie, paradoksalnie, dzięki różnym rozstawom szyn, Warszawa stosunkowo wcześnie otrzymała komunikację tramwajową, bo już w 1866 r. Głównym jej zadaniem był przewóz pasażerów z „szerokotorowych” dworców petersburskiego i Terespolskiego na Pradze, na lewy brzeg Wisły, do „normalnotorowego” Dworca Wiedeńskiego u zbiegu Al. Jerozolimskich i ul. Marszałkowskiej.
Warszawa w II połowie XIX w. stała się więc - mówiąc współczesnym językiem - hubem komunikacyjnym.

Ok. 1890 r. Dworzec Wiedeński w Warszawie. Znajdował się u zbiegu Al. Jerozolimskich (równolegle do nich) i ul. Marszałkowskiej. W tym miejscu jest obecnie podziemny Dworzec Śródmieście. Fot. Wikipedia/Karol Brandel
Choć w pierwszych dekadach powstawania europejskiej sieci kolejowej inwestycje na ziemiach polskich dotrzymywały kroku, to później w zaborze rosyjskim proces ten znacznie spowolnił. Słaby potencjał gospodarczy nie ułatwiał budowy kolejnych linii, zwłaszcza lokalnych, o ile władze carskie nie widziały w nich interesu militarnego. Z drugiej strony prowadziły one politykę utrzymywania nadgranicznych bezdroży, by utrudnić ewentualny atak na Rosję.
Tomasz Haładyj (PAP)
th/