Portret Leibnitza. Fot. domena publiczna
14 listopada przypada 310. rocznica śmierci Gottfrieda Wilhelma Leibniza, wybitnego niemieckiego myśliciela XVII w., którego idee wciąż są aktualne. Był to filozof, matematyk i logik, twórca systemu dwójkowego, stanowiącego podstawę informatyki, współtwórca rachunku różniczkowego oraz całkowego.
G.W. Leibniz (1646-1716) wierzył, że świat jest racjonalny, uporządkowany i oparty na głębokich zasadach logicznych, a zatem przynajmniej w pewnym zakresie poznawalny. Ta myśl dominowała wśród wielu ówczesnych myślicieli nowożytnych, choć oni różnie sobie z tym radzili.
Niemiecki filozof nie był naiwny, nawet ze współczesnego punktu widzenia. Widział różnorodność świata i jego złożoność, lecz przekonywał, że pod zewnętrzną warstwą ukrywa się pewien porządek. Inaczej świat nie mógłby istnieć. Przekonywał zatem, że nic nie dzieje się bez racji, dla której jest właśnie tak, a nie inaczej, co nazwano zasadą racji dostatecznej.
Z tego przekonania wyrastały inne idee Leibniza. Twierdził, że wiedza ma służyć całej ludzkości, a rozum powinien być ważniejszy od przemocy. Państwo powinno działać dla dobra wspólnego, z kolei powinnością Europy jest poszukiwanie porozumienia, zamiast nieustannej walki i rywalizacji; przekonywał do tego już 300 lat temu.
Leibniz, który był wyjątkowo wszechstronnym myślicielem, interesował się także ówczesną Rzeczpospolitą. Był zwolennikiem pluralizmu i indywidualizmu, cenił wartość polskiej wolności szlacheckiej, jednak już wtedy ostrzegał, że wolność pozbawiona mechanizmów podejmowania decyzji może doprowadzić do osłabienia państwa.
Uważał, że Bóg stworzył najlepszy z możliwych światów, nie twierdził jednak, że jest on doskonały w każdym elemencie. Nie zaprzeczał istnieniu zła, cierpienia i niesprawiedliwości. Wyrażał jedynie przekonanie, że w innym świecie mogłoby być jeszcze gorzej. Że nasz świat jako całość najlepiej realizuje pewien porządek, a zarazem bogactwo możliwości i różnorodności.
A jaki jest sens istnienia zła? Może być ono częścią większego porządku, którego ludzki rozum nie potrafi w pełni pojąć. Nad człowiekiem jest przecież Bóg, który zna wiele możliwych światów. Wydaje się, że Leibniz mimo wiary w racjonalność człowieka, dopuszcza to, że są pewne granice ludzkiego rozumu. Nic dziwnego, że te idee budziły i nadal wywołują wiele dyskusji wśród filozofów i naukowców.
Trzeba jednak – według Leibniza – odróżnić dwa porządki świata. Jeden to prawdy rozumu, takie jak to, że dwa razy dwa to cztery, a także prawa fizyki, którym nie można zaprzeczać i bez których wszechświat nie mógłby funkcjonować. Drugi to tzw. prawdy faktu. Nawiązuje on do tego, że pewne zdarzenie może występować, ale nie musi, gdyż zachodzi jedynie w określonych okolicznościach. Nie jest zatem konieczne. Przykładem jest deszcz występujący jedynie pod pewnymi warunkami atmosferycznymi.
Niemiecki myśliciel, który pisał głównie po łacinie i francusku, a rzadko po niemiecku, uważał, że człowiek nie przychodzi na świat jako czysta tablica, jak twierdził angielski filozof John Locke. Rodzimy się z pewnymi zdolnościami rozumowymi, co potwierdzili współcześni naukowcy w odniesieniu do umiejętności językowych. Dla Leibniza były to wrodzone zdolności i struktury rozumowania, bez których nie bylibyśmy w stanie poznać i rozumieć świata.
Świat należy zatem starać się rozumieć, a nie tylko obserwować. To również wciąż aktualna idea, szczególnie w czasach współczesnych, często określanych mianem tzw. postprawdy. Każdy człowiek jest indywidualnością i ma prawo, a nawet obowiązek rozwijania swych zdolności intelektualnych i moralnych. Jednak moralność nie powinna polegać wyłącznie na posłuszeństwie wobec nakazów – bardzo ważne jest również rozumowe rozpoznanie dobra.
Leibniz nie był wyłącznie teoretykiem. Był dyplomatą i historykiem, organizatorem nauki i życia intelektualnego w Berlinie, Wiedniu, Dreźnie i Petersburgu. W Berlinie doprowadził do otwarcia Akademii Nauk i był jej pierwszym przewodniczącym. „Był umysłem jedynym w swoim rodzaju: filozofia nie zna umysłu bardziej wszechstronnego i oryginalnego” – napisał o nim Władysław Tatarkiewicz, autor trzytomowej „Historii filozofii”.
Zbigniew Wojtasiński (PAP)
zbw/ bar/
