Generał Wojska Polskiego, w trakcie kampanii wrześniowej naczelny dowódca lotnictwa i obrony przeciwlotniczej.
Gen. Józef Zając urodził się 14 marca 1891 r. w Rzeszowie. Gimnazjum ukończył w Wadowicach. Po uzyskaniu w 1909 r. matury, rozpoczął studia na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.
W 1915 r. otrzymał tytuł doktora filozofii za pracę o widzeniu przestrzennym, opublikowaną w 1923 r. przez Polską Akademię Umiejętności w Paryżu.
Od 1912 r. przez dwa lata był członkiem Związku Strzeleckiego, w którym ukończył Niższą Szkołę Oficerską.
W sierpniu 1914 r. wstąpił do Legionów Polskich.
Był dowódcą plutonu, kompanii, batalionu, następnie pułku 3 pułku piechoty II Brygady Legionów. Uczestniczył w kampanii karpackiej, besarabskiej i wołyńskiej, w czasie których był dwukrotnie ranny.
Między 1914 a 1918 r. awansował do stopnia podpułkownika.
Po bitwie pod Rarańczą (w lutym 1918 r. II Brygada Legionów pod dowództwem Józefa Hallera wypowiedziała posłuszeństwo Austro-Węgrom) udało mu się przedrzeć na rosyjską stronę frontu. Dołączył tam do II Korpusu Polskiego, w którym dowodził 15 pułkiem strzelców.
Dekret o utworzeniu Armii Polskiej we Francji
Zaledwie trzy miesiąca w bitwie pod Kaniowem 11 maja 1918 r. - II Korpus Polski został jednak rozbity i rozbrojony przez operujące w tym rejonie wojska niemieckie, a Józef Zając dostał się do niewoli. Udało się mu jednak zbiec i przedostać do Francji.
Do kraju wrócił w maju 1919 r. z armią gen. Józefa Hallera, w której był dowódcą pułku szkół wojskowych.
W Wojsku Polskim awansował na pułkownika i pełnił funkcje: przewodniczącego Komisji Regulaminów i Tłumaczeń, dowódcy Grupy Szkół Piechoty w Modlinie i Rembertowie, członka Centralnej Komisji Wyszkolenia.
W 1920 r. wyjechał do Paryża, gdzie w sierpniu tego roku ukończył Wyższą Szkołę Wojenną. Następnie objął stanowisko szefa sztabu grupy operacyjnej „Dolna Wisła”, następnie 5, 2 i 3 Armii.
W maju 1921 r. został pierwszym oficerem sztabu Inspektoratu Armii nr 2 w Warszawie.
Na początku 1922 r. objął urząd szefa Oddziału I Sztabu Generalnego, równolegle od 1925 r. pełnił obowiązki zastępcy szefa Sztabu Generalnego.
W 1924 r. awansował do stopnia generała brygady.
Od 1926 do 1936 r. dowodził 23 Dywizją Piechoty w Katowicach.
W lipcu 1936 r. objął stanowisko dowódcy Okręgu Korpusu nr VI Lwów. Jednak już miesiąc później został inspektorem obrony powietrznej państwa, równocześnie od stycznia 1937 r. był dowódcą obrony przeciwlotniczej Ministerstwa Spraw Wojskowych.
We wrześniu 1939 r. był naczelnym dowódcą lotnictwa i obrony przeciwlotniczej. Podlegała mu brygada myśliwska i brygada bombowa.
5 września wycofał z Warszawy do innych miejscowości część dział przeciwlotniczych. Obrona przeciwlotnicza stolicy została w rezultacie poważnie osłabiona.
Po zakończeniu kampanii przez Rumunię przedostał się do Francji, gdzie został dowódcą Polskich Sił Powietrznych.
We wrześniu 1940 r. został zastępcą dowódcy I Korpusu Polskiego w Szkocji, a rok później objął dowództwo Wojska Polskiego na Bliskim Wschodzie.
W 1942 r. uzyskał awans do stopnia generała dywizji.
Od września tego roku był zastępcą dowódcy Armii Polskiej na Wschodzie, a od marca 1943 r. dowódcą I Korpusu Pancerno-Motorowego w Szkocji.
W sierpniu 1943 r. został mianowany inspektorem wyszkolenia wojsk. Funkcję tę pełnił do 1946 r.
Po demobilizacji powrócił do pracy naukowej. Studiował psychologię i historię sztuki na uniwersytecie w Edynburgu.
W 1951 r. otrzymał po raz drugi stopień doktora filozofii z zakresu psychologii. Na uniwersytecie w Edynburgu pracował do października 1957 r. Po wyjeździe do Kanady zamieszkał w Ottawie i tam zmarł 12 grudnia 1963 r.
Na kilka lat przed śmiercią przekazał własny bogaty zbiór obrazów Muzeum Śląskiemu w Bytomiu. (PAP)
Zmarł 12 grudnia 1963 r. w Ottawie. Pochowany został na cmentarzu Notre Dame.
Był autorem wielu artykułów z dziedziny wojskowości i psychologii oraz pamiętników „Dwie wojny” (Londyn, t.I 1964, t.II 1967). (PAP)
mjs
