Biblioteka "Stacja Kultury" na dworcu w Rumii. Fot. PAP/Dominik Kulaszewicz
Stare dworce kolejowe przestają być potrzebne PKP, ale nie można ich zburzyć, gdyż są zabytkami. Coraz częściej stają się one instytucjami kultury, dostają drugie życie. Ten trend jest coraz powszechniejszy w Polsce. Obok użyteczności publicznej takie obiekty są również lokalnymi atrakcjami turystycznymi.
Zmiany polityczne, społeczne i gospodarcze, zainicjowane w 1989 r., spowodowały w kolejnych latach radykalne zmniejszenie liczby przewozów pasażerskim przez polską kolej. Liczba pasażerów na głównych trasach pomiędzy dużymi miastami, mimo spadków, pozostała na rentownym poziomie. Kolej utrzymała te połączenia i modernizuje je. Nierentowne trasy lokalne zostały w dużym stopniu zlikwidowane. Pozostała po nich infrastruktura, która w dużej części zawiera w sobie obiekty zabytkowe, często pochodzące z XIX w. Zrodził się problem, co z nimi zrobić? Obiekty były własnością spółek związanych z Polskimi Kolejami Państwowymi, ale owe spółki nie miały pomysłu, jak zagospodarować te obiekty, wymagające często dużych nakładów na remonty.
Dla wielu miejscowości dawne dworce kolejowe i obiekty wchodzące w ich skład są ważnymi zabytkami związanymi z lokalną historią i tożsamością. Niektóre gminy postanowiły znaleźć dla nich inne, od pierwotnego, zastosowanie. W starych dworcach kolejowych, wieżach ciśnień czy pomieszczeniach warsztatowych zaczęto tworzyć instytucje kultury, m.in. biblioteki, świetlice, domy kultury, centra informacji turystycznej, sale widowiskowe, kina i muzea. Takie działania wymagały jednak od władz lokalnych światłych wizji i sporych nakładów na modernizacje obiektów. Najwięcej tego typu działań realizowano na południu Polski, a najmniej na ścianie wschodniej. Przy tego typu projektach wykorzystywane są też środki rządowe i unijne.
Zdjęcia zmodernizowanych obiektów kolejowych można znaleźć w internecie. Władze lokalne lubią chwalić się takimi inwestycjami, bo oprócz tego, że są one potrzebnymi inwestycjami społecznymi, niejednokrotnie są również bardzo atrakcyjne architektonicznie, zdobywając nagrody i wyróżnienia. Przykłady tego typu działań to dziesiątki obiektów.
„Przykłady można mnożyć: w kwietniu 2025 r. zakończył się remont dworca w Wejherowie, w którym powstała przestrzeń dla filii Powiatowej Biblioteki Publicznej, a w połowie 2027 r. zakończy się remont dworca w Łukowie, w którym znajdzie się sala widowiskowa na 300 osób. Z kolei w Warszawie przeprowadzono niedawno remont dawnego dworca Kolei Wilanowskiej, w którym mają docelowo działać instytucje kultury i centrum aktywności lokalnej” – napisano w maju 2026 r. na stronie architektura.muratorplus.pl. „Najczęściej w obiektach kolejowych powstają siedziby bibliotek. Na taki krok zdecydowały się w ostatniej dekadzie m.in. Kartuzy, Kowary, Skawina, Oborniki Śląskie, Pobiedziska, Rumia, Rabka-Zdrój, Ruda Śląska, Złotniki, Wadowice i Będzin, ale to tylko początek długiej listy” – napisano dalej.
W dawnym dworcu w Falenicy (obecnie jest to część Warszawy) od ponad 15 lat funkcjonuje Kinokawiarnia Stacja Falenica. Oprócz zawartych w nazwie kina i kawiarni, znajduje się tam również księgarnia.

Kinokawiarnia na dworcu w Warszawie-Falenicy. Fot. PAP/Albert Zawada
Bardzo atrakcyjnymi architektonicznie obiektami dawnej infrastruktury kolejowej są wieże ciśnień. Zmieniają się one obecnie w obserwatoria astronomiczne, wieże widokowe i galerie. Przykładem takich działań jest planetarium w Płońsku, będące częścią Muzeum Ziemi Płońskiej, którego główna siedziba znajduje się w budynku dworca kolejowego, zbudowanego w 1924 r. Nowoczesne obserwatorium astronomiczne powstało też w starej wieży ciśnień w Tymcach w gminie Lubaczów. Jest to jedno z najlepiej wyposażonych obserwatoriów w Polsce.
W czerwcu Portal Płock informował: „Wieża ciśnień i strażnica coraz bliżej. Inwestycja za 7 mln zł. Ten projekt połączy historię z nowoczesnością oraz stworzy nową, funkcjonalną przestrzeń dla mieszkańców i lokalnej społeczności. Rewitalizacja terenów przyległych do dworca PKP, w tym wieży ciśnień wraz z budową strażnicy, ma być zakończona w Sierpcu jeszcze w tym roku”.
W marcu 2025 r. prezydent Otwocka wystąpił do spółki kolejowej o przekazanie miastu zabytkowej wieży ciśnień. „Stuletni obiekt po odrestaurowaniu mógłby służyć jako punkt widokowy, miejsce wystaw oraz działań edukacyjnych i twórczych odnoszących się do początków Otwocka” – napisano na portalu otwock.pl. Otwocka kolejowa wieża ciśnień znajduje się w sąsiedztwie dworca PKP. Jest stałym i znanym elementem pejzażu Otwocka i w pewien sposób stanowi jego wizytówkę.

Planetarium w Płońsku zbudowane z wykorzystaniem kolejowej wieży ciśnień. Fot. placówki
Jednym z wielu przykładów wykorzystania dawnych budynków kolejowych na działalność kulturalną jest Stacja Basznia, gdzie powstała galeria i przestrzeń prezentująca tradycje kolei. W obiekcie znajduje się także Punkt Informacji Turystycznej. Dodatkowo w otoczeniu obiektu znajduje się tematyczny plac zabaw wraz z minikolejką wąskotorową składającą się z lokomotywy z węglarką oraz trzech wagoników dla najmłodszych.
W wielu przypadkach zdarza się tak, że użyteczność kolejowa obiektu połączona jest z rolą kulturalną. Przykładem tego jest dworzec w Tarnowskich Górach, gdzie na dole funkcjonują kasy PKP, poczekalnia i bar, a na piętrze Dworzec Kultury, gdzie można obejrzeć dużą makietę kolejową. Placówka ta jest częścią Muzeum w Tarnowskich Górach.
„Jednym z bardziej widowiskowych przykładów przemiany starego dworca kolejowego w placówkę kulturalną jest dworzec w Chebzie w Rudzie Śląskiej. Architektonicznie to obiekt nietypowy: zastosowano stalowy ruszt wypełniony różnobarwną cegłą licową, co dało efekt przypominający mur pruski” – napisano na stronie architektura.muratorplus.pl. W ramach przeprowadzonych robót udało się zachować znaczną część oryginalnych elementów skorupy budynku, jak: konstrukcję głównej nawy hali dworca, konstrukcję ścian zewnętrznych wraz z elewacjami podsufitki drewnianej w bocznych nawach. W 2016 r. miasto odkupiło od kolei niszczejący dworzec w Chebzie. W grudniu 2018 r. zakończono jego generalny remont. Przywrócono obiektowi blask i umieszczono w nim Stację Biblioteka. Jednocześnie budynek pozostał czynnym dworcem.
„W 2023 r. zakończono remont zabytkowego dworca kolejowego w Pobiedziskach (woj. wielkopolskie), w czym pomogło dofinansowanie od Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Budynek zachował pierwotną funkcję, a dodatkowo rozpoczęła w nim działalność Bibliostacja Pobiedziska, czyli siedziba biblioteki miejskiej” – napisano na stronie architektura.muratorplus.pl. Poza księgozbiorem mieszkańcy i podróżni mają tu do dyspozycji także m.in. multimedialną scenę z trybuną, strefę seniora, pomieszczenie dla rodziców z dziećmi oraz Laboratorium Przyszłości ze studiem nagrań.
Inwestycja w Pobiedziskach to dobry przykład tego, że we współczesnym świecie rola biblioteki dawno już wykroczyła poza proste wypożyczanie książek. Placówka pełni różnorodne funkcje kulturalne, a do tego w pomieszczeniach biblioteki urządzono stałą wystawę poświęconą lokalnej historii. Jednocześnie pasażerowie kolei zyskali w XIX-wiecznym obiekcie komfortową poczekalnię już w standardzie XXI w.
W Karpaczu, w XIX-wiecznym dworcu kolejowym, który od 2000 r. nie pełni już swojej funkcji, działa Muzeum Zabawek, bazujące na zbiorach przekazanych w latach 90. gminie przez Henryka Tomaszewskiego, twórcę Wrocławskiego Teatru Pantomimy.
Okazjonalnie i na stałe w obiektach kolejowych odbywają się też przedstawienia teatralne. W sierpniu, w wybrane dni, sceną teatralną stawał się dworzec Wrocław Główny. W ramach trzeciej edycji projektu Sceny Letniej Teatru „Po Kolei” historyczne wnętrze dworca wypełniło się spektaklami, które łączą teatr, performans, muzykę i sztuki wizualne, tworząc wyjątkowe doświadczenie artystyczne.
Od ponad 25 lat dawny dworzec kolejowy, jako scenę teatralną, wykorzystuje Teatr Stacja Szamocin. Oprócz spektakli realizowane są tam inne wydarzenia kulturalne. Budynek kolejowy został zaadaptowany na teatr w 1997 r. przez Lubę Zarembińską.
„Od ponad dekady Teatr Gdynia Główna jest fundamentem gdyńskiej kultury. Pod peronami zabytkowego dworca PKP Gdynia Główna, w przestrzeni dawnego schronu przeciwlotniczego, działa miejsce, w którym teatr spotyka się z codziennością” – napisano na stronie Teatru Gdynia Główna.
Teatr Polski we Wrocławiu posiada Scenę na Świebodzkim. Znajduje się ona w prawym skrzydle dawnego dworca świebodzkiego we Wrocławiu, wykorzystując historyczną przestrzeń do prezentowania dramatów klasycznych, współczesnych i eksperymentalnych.

Wrocław, 31.08.2016. Fragment ekspozycji w ramach projektu „Niedokończony dom, przemieszczający się ludzie, ruchome granice/european songlines” na Dworcu Świebodzkim. Fot. PAP/Maciej Kulczyński
Katowicki Teatr Żelazny przez dwa lata prowadził działalność na dworcu Katowice Ligota. W 2014 r., ze względu na realizowaną przez PKP modernizację obiektu, teatr przeniósł się na dworzec Katowice Piotrowice. W tej lokalizacji działał do 2021 r.
Próby ustalenia, choćby w przybliżeniu, liczby zabytkowych obiektów kolejowych w Polsce zakończyły się fiaskiem. - Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego nie posiada szczegółowych informacji dotyczących liczby zabytkowych budynków kolejowych. W 2018 r. Polskie Koleje Państwowe S.A. przekazały do wiadomości resortu zbiorcze zestawienie 108 budynków dworcowych, przy których planowane było podjęcie robót budowlanych i prac konserwatorskich. Nie mamy jednak danych dotyczących zmiany przeznaczenia danych obiektów oraz liczby zrealizowanych projektów – powiedział PAP rzecznik prasowy ministerstwa kultury.
- Określenie dokładnej liczby zabytkowych budynków kolejowych w Polsce jest trudne przede wszystkim ze względu na brak jednolitej metodologii klasyfikowania zabytków w ujęciu statystycznym. Kluczowe pozostaje pytanie, czy uwzględniać wszystkie historyczne obiekty kolejowe, czy wyłącznie te wpisane do rejestru zabytków, a może również ujęte w ewidencjach zabytków. Każde z tych podejść wiąże się z koniecznością przeprowadzenia czasochłonnych analiz, a uzyskane wyniki mogą być obarczone znacznym marginesem błędu – powiedziała PAP Patrycja Grunwald, specjalistka ds. komunikacji z Narodowego Instytutu Dziedzictwa. - Podejmowane w przeszłości próby oszacowania liczby obiektów wpisanych do rejestru zabytków napotykały trudności wynikające m.in. z nieprecyzyjnych zapisów decyzji konserwatorskich – dodała.
Tomasz Szczerbicki (PAP)
szt/