Stanisław Wyspiański - autoportret z żoną (Teodorą Wyspiańską). Fot. PAP/Stanisław Rozpędzik
Na słynnym weselu w Bronowicach pod Krakowem 20 listopada 1900 r. bawiła się także Teodora Wyspiańska, bohaterka biografii pióra Anny Piątkowskiej. Z trzech chłopek, które na początku XX wieku wyszły za młodopolskich artystów, jej los okazał się najbardziej dramatyczny.
Niewiele brakowało, a Teodora nie pojechałaby na wesele Lucjana Rydla i Jagusi Mikołajczykówny do Bronowic. Stanisław Wyspiański zgodził się być drużbą przyjaciela, ale nie doczekał się oficjalnego zaproszenia dla żony. Zawsze czuły na punkcie okazywania Teodorze szacunku niemal wycofał się z drużbowania, ale Rydel, zreflektowawszy się, przeprosił i zaprosił całą rodzinę. Wyspiańscy pojechali do Bronowic we trójkę, z córką Helenką. To ona bawiła się lampą i została uwieczniona jako Isia.
Teodora przetańczyła całą noc. Wyspiański, jak zapamiętano, stał w drzwiach i obserwował zabawę. Nie ma pewności, w której z postaci dramatu uwiecznił swoją żonę, ale wielu obserwatorów wskazuje, że mogła to być sama Panna Młoda. To tłumaczyłoby oburzenie Rydla po premierze „Wesela”, który twierdził, że jego Jagusia na pewno nie zachowywała się i nie rozmawiała z gośćmi tak obcesowo, jak „ta” z dramatu. Teosia Wyspiańska natomiast słynęła z hardego temperamentu i ostrego języka.
Z trzech chłopek z podkrakowskich wsi, które na początku XX wieku poślubiły młodopolskich artystów – Anny Tetmajerowej, jej młodej siostry Jagusi Rydlowej tylko Teodora Wyspiańska nigdy nie została zaakceptowana przez krakowskie środowisko. Anna i Jagusia przez lata były szykanowane i wytykane palcami, ale w końcu krakowskie mieszczki zaczęły szanować wrodzoną godność Anny i doceniać delikatny wdzięk Jagusi. Teodora – nieco starsza od męża, o „posturze niedźwiedzia”, pozostała dla środowiska krakowskiego służącą, która uwiodła panicza, dziewczyną z nieślubnym dzieckiem, garkotłukiem, który wpychał się na salony.
Teodora Teofila Pytko, urodzona we wsi Konary pod Tarnowem, imała się w Krakowie różnych prac. Niektóre źródła podają, że Teodora i Wyspiański spotkali się w bazylice franciszkanów w Krakowie, gdzie ona była pomocnikiem murarskim, on zaś projektował dekoracje wnętrza świątyni. Tadeusz Seweryn, etnograf, znający rodzinę Teodory, zapisał z kolei, że Wyspiański spotkał ją nad Wisłą, gdzie próbowała popełnić samobójstwo z powodu nieślubnej ciąży.
Najbardziej prawdopodobna jest wersja, że Stanisław poznał swoją przyszłą żonę w domu ciotki Joanny Stankiewiczowej, która wychowywała go po śmierci matki. Teodora była tam służącą i kucharką. I właśnie ciotka Stankiewiczowa pozostała najbardziej nieprzejednanym wrogiem Teosi. Już na początku ich związku nasłała na nią policję pod zarzutem niemoralnego prowadzenia się, a gdy narodziła się pierwsza córka Wyspiańskiego, ciotka rozpowiadała w towarzystwie plotki podważające jego ojcostwo. Rozpętała wobec wybranki ukochanego siostrzeńca kampanię oskarżeń i pomówień. Pozostała nieprzejednana nawet po śmierci Wyspiańskiego. To ona doprowadziła do odseparowania od Teodory jej dzieci.
Tymczasem jednak Wyspiański i Teodora zamieszkali razem, on usynowił jej nieślubnego syna, doczekali się też własnych dzieci – Stasia, Helenki i Mieczysława. Ich ślub odbył się 18 września 1900 roku w kościele świętego Floriana w Krakowie. Pannę młodą określano ją jako „kobietę bez czci”, straszną babę, brutalną prostaczkę, ówczesna pamiętnikarka, Maria Waśkowska pisała: „Była dziewczyną zupełnie ordynarną, bosą, brudną, rozczochraną, brzydką, niezgrabną”. Fakt, że Wyspiański wziął sobie za żonę niepiśmienną chłopkę, tłumaczono na wiele sposobów. Jedni podejrzewali, że artystą kierowały wyrzuty sumienia i poczucie odpowiedzialności za wychowanie dzieci w pełnej rodzinie. Inni uważali decyzję Wyspiańskiego za podjętą pod wpływem lektury „Zmartwychwstania” Lwa Tołstoja. Niewielu przyjmowało do wiadomości najprostsze wyjaśnienie – miłość.
Przyjaciel Wyspiańskiego, Jan Bartosiński, wspominał: „W okresie ślubu bywałem u Wyspiańskiego często. Po ślubie zauważyłem – i chcę to podkreślić – wielką zmianę w jego usposobieniu na korzyść. Jakby pełnym płomieniem rozbłysła jego dusza. Pogoda – jasność – ciepło. Nigdy nie rozmawialiśmy o tym, ale tłumaczyłem sobie tę wielką przemianę spełnieniem obowiązku: z kobietą, którą poślubił, miał dzieci. Kochał je i ją także. Że mu nie dorównywała umysłem… Mój Boże – ale to nie było łatwe przebywać na wyżynach, które były jego codziennym poziomem”.
Na co dzień Teosia doskonale radziła sobie z prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci. Przywykła do życia w biedzie i nie miała wymagań panienek z towarzystwa, których ubogi artysta nie mógłby spełnić. Zapamiętano, że pięknie śpiewała wiejskie piosenki, co Wyspiański bardzo cenił, notował słowa i wykorzystywał je w swoich dziełach ("A jak będzie słońce i pogoda" z „Wesela” to ulubiona melodia Teosi), doskonale opowiadała baśnie i legendy. Umiała też artystycznie haftować i pomagała przy wykonaniu zaprojektowanego przez męża stroju Lajkonika. Jej portrety z dziećmi pokazują przepełnioną miłością atmosferę domu, który tworzyli.
Anna Piątkowska w swojej książce próbuje oddać Teodorze sprawiedliwość i pokazać, że nie tylko zajmowała się praktyczną stroną życia rodziny, ale też na swój sposób uczestniczyła w tworzeniu sztuki, pozowała do wielu obrazów — była muzą, jakiej Wyspiański potrzebował. Na wspólnym portrecie małżonkowie stoją ramię w ramię i bez uśmiechu, nieco wyzywająco patrzą na oglądającego, jakby tworzyli przeciwko światu wspólny front.
Z końcem 1905 roku stan zdrowia artysty zaczął się pogarszać. Lata wcześniej zaraził się syfilisem, choroba postępowała i pustoszyła jego organizm. Stanisław, w trosce o przyszłość rodziny, chcąc zapewnić im stabilniejszy byt, zapożyczył się, aby kupić wiejską posiadłość pod Krakowem w Węgrzcach. W tym czasie Wyspiański prawie nie ruszał się z sypialni. Jego warsztatem stało się łóżko, zasypane książkami i kartkami papieru. Bezwładną dłoń przymocowano mu do deseczki, która ją usztywniła, a pomiędzy palce wtykano ołówek, by mógł rysować. Zadanie opieki nad chorym, prowadzenia gospodarstwa i wychowywania czwórki dzieci spadły całkowicie na Teodorę, niewielu obserwatorów doceniło jednak jej wysiłki.
W liście do Juliana Nowaka z dnia 14 lutego 1906 roku ciotka Joanna Stankiewiczowa oskarża ją o złośliwość, nieczułość i brak opieki nad cierpiącym mężem: „(…) jest pozbawiony wszelkiej opieki tak w dzień, jak i w nocy, ona wprost jest niegodziwa – całą noc nie zajrzy do pokoju, w którym leży, nie poda lekarstwa – nie zmieni lekarstwa – krzyczy i dokucza mu, że nic nie robi, tylko choruje – potrąca go – jest tak nieszczęśliwy”.
Można przypuszczać, ze sam Wyspiański widział to inaczej, skoro do końca bronił żony przed ciotką. W tym czasie powstał też wiersz „Niech nikt nad grobem mi nie płacze,/krom jednej mojej żony,/ za nic mi wasze łzy sobacze/ i żal ten wasz zmyślony”. Artysta zmarł 28 listopada 1907 roku.
Teodora po jego śmierci wyszła ponownie za mąż, za Wincentego Waśkę, wieśniaka z Węgrzec. Tam też mieszkała prawie do końca życia. Drugie małżeństwo nie należało do szczęśliwych, a najsmutniej ułożyły się losy dzieci Wyspiańskich. Za sprawą Joanny Stankiewiczowej, Teodorze odebrano sądownie prawa do opieki nad całą czwórką. Dzieci umieszczono na prywatnych stancjach, mimo że u matki zapewnione miały dobre warunki materialne. Tęskniły za domem rodzinnym i jeszcze boleśniej odczuwały sieroctwo. Teodora Teofilia umarła w roku 1957, przeżyła swego męża o całe półwiecze.
Anna Piątkowska utrwalony w kulturze obraz żony Wyspiańskiego postrzega jako jednowymiarową karykaturę narzuconą przez osoby jej niechętne. Tymczasem – jak pisze - najważniejsze dzieła literackie i najbardziej ikoniczne prace malarskie Wyspiańskiego bez Teodory zapewne nie powstałyby albo miałyby inny charakter.
Książka „Teodora Wyspiańska. Chłopka od artysty” ukazała się nakładem wydawnictwa EmocjePlusMinus.
Agata Szwedowicz (PAP)
aszw/ wj/