Polacy na frontach II wojny światowej

03.03.2016 aktualizacja 12.07.2016

„Między światami. Dziennik andersowca 1939-1945”

autor: Edward Herzbaum, redakcja Anna Richter
„Między światami. Dziennik andersowca 1939-1945” „Między światami. Dziennik andersowca 1939-1945”

Ośrodek KARTA wydał wspomnienia Edwarda Herzbauma, szeregowego żołnierza armii Andersa i więźnia łagru. „Spisywane na bieżąco relacje z niewoli sowieckiej stanowią dużą rzadkość” – podkreśla Anna Richter, redaktorka publikacji.

Edward Herzbaum zaczął prowadzić swój osobisty dziennik jako więzień, po kryjomu, na skrawkach papieru w szpitalu w Prierieborach 20 lipca 1940 roku. Ostatni zapisek datowany jest na 27 maja 1945 roku.

Urodzony w rodzinie zasymilowanych łódzkich Żydów Herzbaum w 1939 roku wstąpił jako ochotnik do polskiej armii. W czasie kampanii wrześniowej został wzięty do niewoli. Udało mu się uciec do rodzinnego miasta, stamtąd do Lwowa. Aresztowany przez NKWD trafił do obozu pracy w Wołgołagu. Po zwolnieniu w 1941 roku został żołnierzem Polskiej Armii na Wschodzie, z którą przemierzył całą drogę przez Bliski Wschód aż pod Monte Cassino. Tam zapisał: „Nie znam się na polityce, nie rozumiem się na patriotyzmie, ale widzę jedno – straszną, niepowetowaną krzywdę ludzką”.

Czytelnik nie znajdzie w zapiskach komentarzy na temat aktualnej sytuacji politycznej. Autor wprowadza go przede wszystkim w świat swoich własnych przeżyć, opisuje towarzyszy niewoli i oprawców, relacjonuje codzienność: „Robota nie byłaby taka straszna, gdyby nie specyficzne warunki. Ludzie już od dawna przestali być ludźmi, stali się raczej potworami: źli, chciwi i głodni – jak zwierzęta w klatce” (6 października 1940 roku).

Jak pisze w posłowiu do książki Norman Davies, „wydaje się, jakby zapisywanie było formą autoterapii, sposobem radzenia sobie z rzeczywistością, próbą nadawania sensu okrutnemu, irracjonalnemu światu, w który trafia autor”. Davies podkreśla szczerość i autentyczność pisanej na własny użytek relacji Herzbauma i jego „świetne oko do szczegółów”. „[...] większość zapisów z II wojny światowej niewiele mówi o doświadczeniach zwykłych żołnierzy – tu można je zobaczyć bezpośrednio, wczuć się w nie” - dodaje.

Na te doświadczenia składają się przede wszystkim strach, ból i zwątpienie, rzadko momenty wesołości: „Do Bagdadu dojechaliśmy na dziewiątą. […] jak ja dawno nie chodziłem po asfaltowym chodniku, nie widziałem oświetlonych witryn sklepowych, nie zaglądałem do kawiarni!”. Kiedy indziej autor zanotował: „Zostałem bez celu – bez oparcia i bez podstaw”.

Edward Herzbaum rejestrował wydarzenia nie tylko za pomocą pióra. Dzięki zdolnościom plastycznym pełnił w armii Andersa funkcję oficjalnego rysownika. Prezentowane wydanie zapisków uzupełniają reprodukcje tworzonych wówczas szkiców i akwareli.

Oryginały notatników i rysunków Edwarda Herzbauma zostały przekazane do Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie przez córkę autora, która odnalazła je w starej walizce wiele lat po śmierci ojca.

„Między światami” to kolejna pozycja wydawanej przez Ośrodek KARTA serii „Świadectwa” poświęconej polskiej i europejskiej literaturze faktu, która poprzez relacje świadków i uczestników opisuje najważniejsze wydarzenia XX wieku.

Edward Herzbaum „Między światami. Dziennik andersowca 1939-1945”, Warszawa 2016

Ewa Opawska

ewo/ ls/

Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL