Płonące świece podczas porannej liturgii w greckokatolickim soborze archikatedralnym św. Jana Chrzciciela w Przemyślu. Fot. PAP/Darek Delmanowicz
Nocne czuwanie w sobotę przed Niedzielą Palmową, zwane Wielką Wieczernią, rozpoczyna w Kościele greckokatolickim Wielki Tydzień (Tydzień Męki). W niedzielę w cerkwiach odprawiana jest Boska liturgia, podczas której święcone są palmy przyniesione przez wiernych.
Proboszcz greckokatolickiej parafii Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny w Warszawie, bazylianin o. Piotr Jan Kuszka przypomniał, że do 2025 r. grekokatolicy obchodzili Wielkanoc razem z Kościołem prawosławnym.
Zgodnie z decyzją synodu biskupów metropolii przemysko-warszawskiej Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego od 2026 r. wszystkie święta, stałe i ruchome, Kościół greckokatolicki i Kościół rzymskokatolicki obchodzą w tym samym czasie.
O. Kuszka przekazał, że Wielki Tydzień w Kościele greckokatolickim nazywany jest Tygodniem Męki (Strasnyj Tyżdeń). Zaznaczył, że obchody rozpoczyna nocne czuwanie w sobotę przed Niedzielą Palmową, zwane Wielką Wieczernią. W niedzielę w cerkwiach odprawiana jest Boska liturgia (odpowiednik mszy św. w Kościele rzymskokatolickim), podczas której święcone są palmy przyniesione przez wiernych.
Od Wielkiego Poniedziałku do Wielkiej Środy w cerkwiach nie sprawuje się Eucharystii. Wierni mogą przyjąć komunię św. podczas nabożeństwa zwanego liturgią uprzednio poświęconych darów. Konsekracji dokonuje się podczas Boskiej liturgii w Niedzielę Palmową.
W Wielki Czwartek rozpoczyna się Święte Triduum Paschalne. O. Kuszka wyjaśnił, że w godzinach porannych w katedrach odprawiana jest liturgia św. Bazylego pod przewodnictwem biskupa, w trakcie której święcony jest miron – olej używany do udzielania sakramentu bierzmowania. Podczas tej liturgii biskup myje nogi dwunastu kapłanom, nawiązując w ten sposób do ewangelicznej sceny, w której podczas ostatniej wieczerzy Jezus umył nogi apostołom.
– W parafiach przed południem odprawiana jest wieczernia, czyli nieszpory, połączona z liturgią św. Bazylego Wielkiego. W niektórych parafiach podczas tej liturgii proboszcz umywa nogi świeckim mężczyznom, jednak nie jest to regułą – zaznaczył.
Dodał, że wieczorem odprawiana jest jutrznia Męki Pańskiej, w czasie której śpiewa się dwanaście perykop (fragmentów) z czterech Ewangelii opisujących mękę Chrystusa. Według o. Kuszki odśpiewanie całości trwa ponad dwie godziny.
– Dawniej wielkoczwartkowa liturgia św. Bazylego rozpoczynała się wieczorem i płynnie przechodziła w jutrznię Męki Pańskiej, która trwała całą noc. Jednak w dzisiejszych realiach, kiedy ludzie w piątek pracują, trudno oczekiwać od wiernych, by przychodzili na całonocne czuwanie. Dlatego w Wielki Czwartek mamy dziś w parafiach dwa nabożeństwa: poranną liturgię św. Bazylego i wieczorną jutrznię Męki Pańskiej – wyjaśnił.
O. Kuszka zaznaczył, że w Wielki Piątek w Kościele greckokatolickim, podobnie jak w Kościele rzymskokatolickim, nie sprawuje się Eucharystii, a wiernych obowiązuje post ścisły. Rano w cerkwiach odprawia się liturgię godzin, a po południu wieczernię (nieszpory), na zakończenie której odbywa się procesja z płaszczanicą – rodzajem całunu, na którym namalowane jest martwe ciało Jezusa zdjęte z krzyża. Po zakończeniu procesji płaszczanica umieszczana jest w centralnym punkcie cerkwi, przed ikonostasem, gdzie jest adorowana przez wiernych przez cały Wielki Piątek i Wielką Sobotę.
Dodał, że wieczorem w Wielki Piątek odprawiana jest jutrznia jerozolimska, która jest jutrznią z Wielkiej Soboty.
– Jutrznia jerozolimska odprawiana jest przy stole ustawionym przed grobem z płaszczanicą. Jest to rodzaj tryzny, czyli starosłowiańskiego obrzędu pogrzebowego połączonego z czuwaniem przy grobie zmarłego – stwierdził.
W Wielką Sobotę przez cały dzień wierni przychodzą do cerkwi, by adorować grób Pański. Wówczas w części parafii święcone są pokarmy przeznaczone na wielkanocny stół, choć – zgodnie z tradycją – pokarmy te zazwyczaj są święcone w Niedzielę Zmartwychwstania Pańskiego.
Wieczorem tego dnia w cerkwi odprawiane są nieszpory Wigilii Paschalnej połączone z liturgią św. Bazylego Wielkiego. O. Kuszka zaznaczył, że w momencie przejścia od nieszporów do liturgii, kapłani zmieniają szaty z czerwonych na złote, ponieważ liturgia wprowadza wiernych w poranek zmartwychwstania. Często po mszy św. święcone są pokarmy na wielkanocny stół.
Według o. Kuszki głównym elementem święconki dla grekokatolików jest słodki chleb drożdżowy zwany paską. Ponadto wierni wkładają do koszyków jajka, wędlinę, twaróg, masło, a także inne produkty, w zależności od uznania.
Bazylianin zaznaczył, że w niedzielę rano, przed jutrznią Zmartwychwstania Pańskiego, odprawiane jest jeszcze krótkie nabożeństwo, podczas którego płaszczanica przenoszona jest z grobu na ołtarz główny.
Podkreślił, że jutrznię Zmartwychwstania Pańskiego rozpoczyna uroczysta procesja wokół cerkwi z ikoną Chrystusa Zmartwychwstałego. Celebransi wraz z procesją wiernych zatrzymują się przed zamkniętymi drzwiami świątyni i ksiądz trzy razy stuka krzyżem do drzwi, po czym wszyscy wchodzą do środka i sprawowana jest jutrznia Zmartwychwstania, a następnie msza św. Na jej końcu błogosławiony jest specjalny chleb zwany artos, na którym widnieje wizerunek Chrystusa Zmartwychwstałego. Chleb ten przechowywany jest w cerkwi aż do następnej niedzieli, podczas której jest krojony i rozdawany wiernym.
Kościół greckokatolicki w Polsce to Kościół obrządku bizantyjsko-ukraińskiego; jest jednym z katolickich Kościołów wschodnich, uznających władzę i autorytet papieża. Obecnie zrzesza głównie wiernych pochodzenia ukraińskiego. Są oni rozproszeni po całym kraju. Należą do jednej metropolii, w skład której wchodzi archieparchia (archidiecezja) przemysko-warszawska, którą kieruje abp Eugeniusz Popowicz, oraz eparchia (diecezja) olsztyńsko-gdańska i eparchia wrocławsko-koszalińska. Polscy biskupi greckokatoliccy wchodzą w skład Konferencji Episkopatu Polski.
Iwona Żurek (PAP)
iżu/ joz/
