Panorama Grudziądza. Fot. PAP/Tytus Żmijewski
Po niebie krążyć będzie „Grudziądz”, „Maciej Stuhr”, a także troje innych Polaków. Taki jest efekt decyzji Międzynarodowej Unii Astronomicznej (IAU), która ogłosiła nowy zestaw nazw dla planetoid (asteroid).
Nowe nazwy planetoid krążących w Układzie Słonecznym ogłaszane są przez Międzynarodową Unię Astronomiczną (IAU) na łamach „WGSBN Bulletin”. Najnowsza edycja biuletynu (nr 18), redagowanego przez grupę roboczą IAU ds. nazewnictwa małych ciał w naszym systemie planetarnym, ukazała się 9 listopada b.r.
Aż trzy - spośród pięciu nowych nazw związanych z naszym krajem - zawdzięczamy polsko-litewskiemu astronomowi Kazimierzowi Czernisowi (Kazimierasowi Černisowi), który w październiku został nagrodzony Medalem Senatu Rzeczypospolitej Polskiej za odkrycie ponad 250 planetoid i wielu komet oraz licznych nazw związanych z Polską lub wspólną historią Polski i Litwy.
Jedną tych planetoid nazywamy od teraz oficjalnie (320977) Grudziądz. Obiekt ten, znany wcześniej pod oznaczeniem 2008 JQ8, został odkryty 4 marca 2008 roku w litewskim obserwatorium w Malatach (Moletai). Odkrywcami są wspomniany Kazimierz Czernis oraz Justas Zdanavičius. Orbita obiektu przebiega w głównym pasie planetoid, pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza. Na jedno obiegnięcie Słońca potrzebuje 4,79 roku.
Dlaczego akurat Grudziądz? Miasto to posiada prawa miejskie od 1291 roku. Znajduje się tam planetarium i obserwatorium astronomiczne, samo zaś miasto ma historyczne związki z Mikołajem Kopernikiem, który odwiedzał tę miejscowość. To właśnie tam w 1522 roku, podczas zjazdu Stanów Prus Królewskich, ogłosił on traktat „O szacunku do monety”, w którym sformułował zasadę znaną obecnie w ekonomii jako prawo Kopernika-Greshama - mówiącą, iż gorszy pieniądz wypiera z obiegu lepszy. Na rynku w Grudziądzu znajduje się ławeczka, na której można usiąść obok figury Kopernika.
Uhonorowana została także Zofia Huppenthal (ur. 1956), polska fizyczka i popularyzatorka astronomii. Pełniła ona funkcję wiceprezeski Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii (PTMA), kierowała także toruńskim oddziałem PTMA. Planetoidę (229198) Zofiahuppenthal (inne oznaczenie 2004 TS357) odkrył również Kazimierz Czernis (samodzielnie), 15 października 2004 roku w obserwatorium w Malatach na Litwie. Asteroida ma okres orbitalny 5,26 roku.
Kolejną osobą związaną z województwem kujawsko-pomorskim, uhonorowaną astronomicznym nazewnictwem, jest Czesław Stawikowski (ur. 1951) - fizyk i miłośnik astronomii, członek Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii. Stawikowski aktywnie działa w edukacji astronomii, uczestniczy w organizacji krajowej i międzynarodowej olimpiady astronomicznej oraz innych konkursów astronomicznych dla dzieci i młodzieży. Był członkiem zespołu, który opracował projekt podstawy programowej dla nowego przedmiotu „astronomia”, który według zapowiedzi Ministerstwa Edukacji Narodowej ma od roku szkolnego 2027/2028 obowiązywać w szkołach ponadpodstawowych jako przedmiot do wyboru przez dyrekcję placówki.
Planetoida (815811) Cześstawikowski, oznaczona też jako 2010 TX57, krąży w głównym pasie planetoid z okresem obiegu 5,55 roku. Została odkryta 5 października 2010 roku w obserwatorium w Malatach. Dokonał tego Kazimierz Czernis.
Czwartą ze wspomnianych planetoid odkryli Michał Żołnowski i Michał Kusiak. Odkrywcy postanowili w nazwie uhonorować aktora Macieja Stuhra - jednego z najbardziej znanych polskich aktorów filmowych i teatralnych, reżysera i scenarzystę. Aktor otrzymał liczne nagrody filmowe, m.in. za role w filmach „Pokłosie” czy „33 sceny z życia”, a także odznaczenia państwowe, np. Zloty Krzyż Zasługi.
Planetoida (690092) Stuhr = 2013 YW38 okrąża Słońce co 4,15 roku, poruszając się w głównym pasie planetoid.
Piąty z kosmicznie wyróżnionych Polaków to prof. dr hab. Sławomir Ruciński, polski astronom, od kilkudziesięciu lat pracujący w Kanadzie. Astronomię ukończył na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie obronił doktorat i uzyskał habilitację. Pracował w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego. W 1984 roku przeniósł się do Kanady. Na Uniwersytecie Toronto zajmował się badaniami gwiazd podwójnych, aktywnością gwiazd, atmosferami gwiazdowymi i astronomią satelitarną. Jest autorem kilkuset prac naukowych. Prowadził też popularnonaukowy dział astronomiczny w czasopiśmie „Młody Technik”. Był inicjatorem miniaturowych satelitarnych obserwatoriów MOST i BRITE. W konstelacji satelitów BRITE znalazły się m.in. pierwsze polskie satelity naukowe Lem (2013 rok) i Heweliusz (2014). W 2015 roku został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski za wkład z powstanie tych polskich satelitów. Z kolei w 2017 roku nadano mu godność członka honorowego Polskiego Towarzystwa Astronomicznego (PTA), za zasługi dla rozwoju polskiej astronomii.
Odkrywcą planetoidy (618090) Rucinski (inne oznaczenie 2006 UC370) jest kanadyjski astronom David Balam. Asteroida ma okres obiegu dookoła Słońca wynoszący 5,42 roku.
Oficjalne nazwy obiektom astronomicznym nadaje Międzynarodowa Unia Astronomiczna (IAU). Wypracowała w tym celu szereg reguł. W przypadku planetoid nazwę może zaproponować odkrywca w przypadku, gdy obiekt ma już dobrze poznaną orbitę, co czasem trwa wiele lat od odkrycia. Komisja nazewnictwa sprawdza potem, czy propozycja od odkrywcy spełnia przyjęte zasady nadawania nazw.
Krzysztof Czart (PAP)
cza/ zan/
