Catherine Lacey, „Odpowiedzi”, Wyd. Czarne. Fot. Materiały prasowe
Nie korzystam z narzędzi AI i starałam się usunąć sztuczną inteligencję Google ze wszystkiego, bo nie chcę, żeby maszyna streszczała informacje i podawała mi gotową odpowiedź. Wolę czytać, odkrywać — powiedziała PAP amerykańska pisarka Catherine Lacey, autorka książki „Odpowiedzi”.
Polska Agencja Prasowa: W „Odpowiedziach” śledzimy tzw. eksperyment dziewczyny, w którym skomplikowane i zróżnicowane emocje towarzyszące relacji miłosnej zostają rozbite na osobne, wyspecjalizowane role. Co skłoniło panią do potraktowania miłości w sposób niemalże laboratoryjny?
Catherine Lacey: Zaczęłam pisać tę książkę, gdy miałam dwadzieścia parę lat, a skończyłam w kolejnej dekadzie życia. Myślę, że bycie w miłosnej relacji – może nie dla każdego, ale na pewno dla większości z nas – jest centralnym celem dorosłości. Chcemy znaleźć kogoś, z kim będziemy mogli przeżyć długie lata, na kim naprawdę będziemy polegać. Niezależnie od tego, czy z drugą osobą mamy dzieci, czy nie, stajemy się rodziną.
To wszystko wydaje się proste, jednak to złudzenie. Większość z nas naprawdę zmaga się z tym, jak utrzymać harmonię między dwojgiem ludzi przez dłuższy czas.
PAP: W książce odwołuje się pani do własnych doświadczeń?
C.L.: Tak. Byłam w związku, który z jednej strony – tak mi się wydawało – działał naprawdę dobrze, ale z drugiej czułam, że czegoś w nim brakuje, choć nie potrafiłam tego nazwać.
„Odpowiedzi” zaczęłam pisać wkrótce po tym, jak ponownie zaczęłam się spotykać z moim ówczesnym chłopakiem. Wcześniej przechodziłam przez bardzo trudny okres. Zmarła moja przyrodnia siostra, wtedy z nim zerwałam, ponieważ czułam, że nie potrafi on zrozumieć mojego żalu, żałoby. Potem wróciliśmy do siebie i postanowiliśmy się pobrać. Uważałam, że muszę niejako udowodnić, iż potrafię pokonać poczucie straty poprzez ślub. To miało być coś w stylu: „będę miała dzieci i zrobię to wszystko”.
PAP: Udało się?
C.L.: Niemalże natychmiast po tym, jak to zrobiliśmy, wszystko zaczęło się rozpadać. A ja dalej pisałam tę książkę. I to książkę o miłości, choć mocno się z nią borykałam we własnym życiu. Rozwiedliśmy się, w przyszłym miesiącu minie dokładnie dziesięć lat.
PAP: Pisanie było formą zrozumienia tego, co się stało?
C.L.: Chciałam zrozumieć, dlaczego to jest takie trudne. Skoro jestem inteligentną osobą, on też był inteligentny, między nami było mnóstwo miłości i troski, to dlaczego za zamkniętymi drzwiami nie mogliśmy odnaleźć równowagi? Dziś znów jestem mężatką i uwielbiam nasz związek, świetnie się w nim bawię. Ale czasami też się martwię – że jest coś, czego w tej chwili nie dostrzegam.
W pisaniu książki miałam zatem osobisty interes. Teraz mówienie o tym wszystkim przychodzi mi łatwo, ponieważ wydarzyło się dawno temu. Pamiętam jednak, że kiedy musiałam brać udział w spotkaniach promocyjnych książki tuż po jej premierze, na każde bardziej osobiste pytanie chciałam odpowiedzieć „nie wiem”. Nie chciałam rozmawiać o żadnym z osobistych aspektów tej sprawy.
PAP: Ale książka chyba nie jest autobiograficzna...
C.L.: Nie ma w niej nic autobiograficznego. Z wyjątkiem pytań, a także pilnej potrzeby zrozumienia pewnych rzeczy. Chciałam spojrzeć na ludzi, którzy są w gorszej sytuacji ode mnie, którzy błądzą w życiu. Stworzyłam więc w postać aktora Kurta Sky'a. To niejako moje alter ego, mimo że niespecjalnie się z nim utożsamiam. Kurt próbuje naprawić relacje, podczas gdy ja wiem, że to nie jest coś, co da się wyprostować.
PAP: Główna bohaterka, Mary, szukając nowego źródła dochodów, dołącza do eksperymentu, którego celem jest odkrycie sekretu idealnego związku. Pomysłodawcą badania jest „wielki amerykański aktor” - wspomniany Kurt — któremu popularność uniemożliwia nawiązanie jakichkolwiek stałych relacji...
C.L.: W czasie pracy dużo czytałam o tym, jaki jest biochemiczny stan i neurologia zakochanych. Bo wiemy, że zachodzi coś możliwego do zmierzenia między ludźmi, kiedy głęboko się kochają.
Nowoczesne życie przecina się z tworzeniem i budowaniem związków, a może i z ich udoskonalaniem. Pomysł na tę książkę pojawił się tuż po tym, jak poznałam mojego pierwszego męża na portalu randkowym. To nie była aplikacja, bo wtedy jeszcze ich nie było, ale mieliśmy strony internetowe, na których odpowiadało się na milion pytań o siebie, a system na ich podstawie mówił: „jesteś kompatybilny z tą osobą w 97 procentach”. To doświadczenie w jakimś stopniu ukształtowało tę książkę.
PAP: Oczekujemy, że na każde pytanie dotyczące uczuć i emocji dostaniemy prostą odpowiedź?
C.L.: Przez większość czasu, gdy pisałam „Odpowiedzi”, mieszkałam w Nowym Jorku. To bardzo trudne miejsce dla artysty, pisarza, młodego człowieka, kogoś bez pieniędzy, kto próbuje sobie ułożyć życie, przetrwać. Sama wprowadziłam się do kogoś, bo nie było mnie stać na czynsz, i to rzutowało na mój związek, bo nie musiałam mieszkać ze swoim chłopakiem.
Otaczało mnie ponadto sporo ludzi, którzy próbowali używać technologii do zbierania danych o własnych zachowaniach, aby rozwiązywać najróżniejsze problemy. To było na długo przed erą sztucznej inteligencji. Pomyślałam, dlaczego by tego nie rozszerzyć na relacje. Co by było, gdybyśmy prowadzili dzienniki, w którym zapiszemy np. „mieliśmy dziś kłótnię” albo „moje ciśnienie krwi spadło, gdy...”. „Eksperyment dziewczyny” był dla mnie przestrzenią, w której mogłam zmierzyć się z tym wszystkim, przez co przechodziłam, bez konieczności opisywania mojego życia wprost.
Zauważyłam, że zazwyczaj tak właśnie powstaje każda moja książka: niezależnie od tego, co dzieje się w moim życiu, czym się przejmuję lub na czym się skupiam, świadomie lub nieświadomie tworzę fikcyjną sytuację problemową, która pozwala mi opisać wszystkie nurtujące mnie kwestie, dzięki czemu mogę być szczera wewnątrz książki, nie musząc przy tym zbytnio obnażać swojej własnej historii.
PAP: A w związkach jesteśmy sobą, czy odgrywamy rolę, by przypodobać się drugiej osobie?
C.L.: Tu w grę zaczyna wchodzić płeć. W książce widzę teraz niektóre rzeczy, których w czasie jej pisania nie dostrzegałam. Czuję, że kobiety są bardziej skłonne – przynajmniej w relacjach heteroseksualnych – odgrywać rolę osoby ugodowej, przyjmującej postawę: „będę taka, jaką potrzebujesz, żebym była”. Dochodzi do tego ogromnie dużo pracy emocjonalnej.
Kiedy myślę teraz o „eksperymencie dziewczyny”, to widzę, że jego uczestniczki – choć otrzymują za to wynagrodzenie – wykonują pracę polegającą na eksploatowaniu emocji, odbieraniu im czegoś bardzo osobistego i dopasowywaniu tego do danej sytuacji. Od wszystkich oczekuje się odegrania bardzo konkretnej roli przed mężczyzną.
Kiedy ci na kimś zależy, chcesz być hojna i oddana – to oczywiście wspaniałe cechy. Kobiety jednak często zatracają się w tym. Nie do końca to wtedy dostrzegałam – widziałam, że tak robię, ale nie widziałam sposobu, żeby z tego wyjść.
Minęło ponad 10 lat od ukończenia książki. Mam teraz 41 lat i wydaje mi się, że to jest ten wiek, w którym kobiety zaczynają odpuszczać. Nie muszę niczego udowadniać, nie muszę być taką, jaką ode mnie oczekuje partner. To bez sensu, muszę po prostu być sobą i być w tym szczera, przestać się naginać i być osobą pasującą do każdej sytuacji.
To wspaniałe uczucie. Bardzo cieszę się z tego wejścia w czwartą dekadę życia, ponieważ zaczęłam dostrzegać wszystkie obszary, w których mogę po prostu powiedzieć: „z szacunkiem, ale nie”.
PAP: Czy „Odpowiedzi” to swego rodzaju feministyczny manifest?
C.L.: Nie wiem, czy to manifest. Nie sądzę, żeby fikcja miała wiele wspólnego z manifestem. Bo manifest to świetna rzecz, jest bardzo dobry do jasnego wyznaczania granic, intencji i przekonań. Jednak fikcja jest dla mnie miejscem stawiania pytań, przestrzenią dla sytuacji, dzięki którym czytelnik może wejść w kontakt z własnymi przekonaniami.
Wzdrygam się przed nazywaniem czegokolwiek, co napisałam, „feministycznym”, chociaż sama czuję się feministką we właściwej definicji tego słowa, czyli po prostu wierzę w równość płci i w to, że w wielu obszarach ludzkiego życia zachwiano tę równowagę. „Feminizm” ma w języku angielskim tak wielki bagaż, że czasami wydaje mi się mniej ważne definiowanie czegoś jako feministyczne lub nie, a bardziej istotne jest precyzyjne określenie, co właściwie mamy na myśli, używając takich pojęć. Są ludzie, którzy mówią, że bliski im jest feminizm, a jednocześnie są radykalnie przeciwni przyznaniu jakiejkolwiek godności osobom trans, co moim zdaniem jest całkowicie błędne.
PAP: Powiedziała pani o stawianiu pytań. Są one ważniejsze od odpowiedzi?
C.L.: Wbrew tytułowi, tak. W książce każdy znajdzie to, co będzie chciał. Choć wiem, że oczekujemy ostatecznych odpowiedzi, to wszyscy jesteśmy dopiero procesie ich szukania.
PAP: Ale miłość nie jest obszarem, który daje łatwe odpowiedzi...
C.L.: Mimo że naturalnie ich pragniemy. Nie korzystam z narzędzi AI i starałam się usunąć sztuczną inteligencję Google ze wszystkiego, bo nie chcę, żeby maszyna streszczała informacje i podawała mi gotową odpowiedź. Wolę czytać, odkrywać rzeczy, lubię sam proces zbierania informacji i czasami brak jasnej odpowiedzi.
Programy AI chcą dać jednoznaczną odpowiedź, bo tego oczekują ludzie. A dla mnie proces, który ucina dwuznaczność i mówi: „to jest tak i tak”, to coś, z czym nie chcę mieć nic wspólnego. To domena ekstremalnych religii, skrajnych poglądów politycznych czy faszyzmu – jakichkolwiek systemów mówiących, że istnieje tylko jedna prawda.
Nie mam w tym żadnego interesu. Dlatego moja fikcja ma na celu destabilizowanie relacji z tym, co uważamy za pewnik, abyśmy znaleźli się w stanie większej plastyczności i otwartości na oglądanie własnego życia.
PAP: Pani pierwsza książka, która ukazała się po polsku, czyli „Biografia X”, także jest o tym, że tworzymy swój wizerunek przed innymi. Lubi pani taką konwencję?
C.L.: Chyba tak. Choć to śmieszne, bo nigdy tak na to nie patrzyłam, żeby łączyć ze sobą tę książkę z „Odpowiedziami”. Zwłaszcza że pomiędzy nimi napisałam inne książki. Teraz jestem na spotkaniach z czytelnikami w Polsce, gdzie rozmawiamy o tych dwóch książkach. Zdałam sobie dopiero teraz sprawę, dzięki wam i temu, o co mnie pytacie, że one faktycznie są podobne, bo dotyczą tego, jak identyfikujemy się przed innymi ludźmi.
PAP: A jak wygląda u pani proces pisania? Czy to trudna, wyczerpująca praca?
C.L.: To bardzo emocjonalna czynność. Pisanie książki ma różne fazy. Czasem zaczynam od intensywnego okresu pracy i badań, potem robię dłuższą przerwę, a potem wracam do materiału. Zdarza mi się także płakać podczas pisania, nawet jeśli to nie jest smutna scena. To po prostu bardzo tkliwy proces.
Dlatego moment ukończenia książki przynosi ulgę. To trudne, ale w ciekawy sposób. Kiedyś cierpiałam nad pisaniem dużo bardziej, było ono przerażające i pełne walki. Teraz ma po prostu różne fazy – raz piszę dużo, a raz mniej. Czasem trafiam na ścianę i nie mam pojęcia, co dalej. Skoro przeżyłam to już kilka razy, wiem, że to normalne i nie jest to koniec świata.
PAP: Czy inni autorzy i pisarze panią inspirują?
C.L.: O tak, i to bardzo. Szczególnie opowiadania pomagają mi uciec od wewnętrznego monologu i usłyszeć inny głos. Bardzo mnie inspiruje Denis Johnson. Lorrie Moore, Grace Paley, Donald Barthelme, Donald Antrim – to pisarze, do których wracam. Czytam też sporo literatury tłumaczonej na język angielski i czuję wielką wdzięczność, gdy sama jestem tłumaczona.
Najbardziej inspiruje mnie jednak muzyka. Potrafię słuchać jednej piosenki w kółko przez tygodnie, jeśli pomaga mi to wejść w postać lub historię. Nie mam żadnych zdolności muzycznych, nie potrafię grać ani czysto śpiewać, więc twórcy muzyki wydają mi się być wręcz magikami.
PAP: A jak określa pani swoje prace?
C.K.: Właśnie nie wiem. Studiowałam pisanie m.in. esejów, recenzji, tekstów dotyczących kultury. Nigdy nie brałam jednak udziału w warsztatach pisania fikcji ani nie uczyłam się struktury powieści. Dzięki temu nie wiedziałam, co wypada, a co nie. To dało mi ogromną wolność. W powieści wolno ci zrobić wszystko, co zechcesz, dlatego tak swobodnie łączę gatunki.
PAP: Czy pisze pani teraz kolejną książkę?
C.L.: Tak, zawsze nad czymś pracuję. Napisałam powieść, która ukaże się w Stanach Zjednoczonych za nieco ponad rok, ale trudno mi ją opisać. Pracuję też nad historią rodzinną, choć nigdy wcześniej nie pisałam o rodzinie i jest to dla mnie bardzo trudne.
PAP: Czy w nowej książce główny głos ponownie przypadnie silnej, bohaterce?
C.L.: Wszyscy bohaterowie są raczej smutni, wręcz żałośni. Opowiadam o kobiecie, która opuszcza swoje biuro pod koniec pracy. I pakując rzeczy w środku nocy, znajduje książkę podarowaną jej dawno temu przez przyjaciółkę, z którą rozstała się w katastrofalnych okolicznościach. Zaczyna czytać tę książkę, a w jej wnętrzu znajduje się kolejna opowieść.
Rozmawiała Anna Kruszyńska
Do najbardziej znanych w Polsce książek Catherine Lacey należą „Biografia X” (tłum. Katarzyna Makaruk) i „Odpowiedzi” (tłum. Kaja Gucio), które ukazały się w wydawnictwie Czarne. Za „Biografię X” pisarka otrzymała Nagrodę Literacką Lambda, nagrodę literacką przyznawaną przez Brooklyńską Bibliotekę Publiczną, a także była nominowana do Nagrody im. Dylana Thomasa, Nagrody PEN Clubu i Fundacji im. Williama Faulknera oraz Nagrody im. Marka Twaina. (PAP)
akr/ wj/ dki/