Anna Świrszczyńska, poetka i dramatopisarka, na zdjęciu z 1972 r. Fot. PAP/CAF - Witold Rozmysłowicz
Anna Świrszczyńska wyprzedzała swoje czasy. Była feministką, zanim stało się to modne, w głębokim PRL-u praktykowała jogę i wegetarianizm, najlepsze wiersze wydała po 60. roku życia, wtedy też odkryła swoją seksualność — taki obraz poetki kreśli Małgorzata I. Niemczyńska w książce „Baba na barykadzie”.
W młodości bardzo nieśmiała, wyrosła na kobietę, która nie bała się mówić rzeczy niepopularnych. Jej wiersze o Powstaniu Warszawskim ustaliły wzorzec dalekiej od martyrologii narracji o dramacie ginącego miasta; jako jedna z pierwszych polskich pisarek pisała o cenie, jaką kobieta płaci za upragnione macierzyństwo; w krakowskim Domu Literatów, gdzie wódka lała się litrami, ona propagowała ideały abstynencji. Obraz dziwaczki — tak ją postrzegano — uzupełniały ćwiczenia jogi, wegetarianizm oraz szopa siwych włosów.
Czesław Miłosz, który był wielbicielem talentu Świrszczyńskiej, pisał: „Kiedy zobaczyłem ciebie raz ostatni,/ Zrozumiałem dlaczego ciebie nie lubili,/ Ani twojej poezji. Z tą twoją białą grzywą/ Tylko jeździć na miotle, mieć diabła za kochanka,/ A ty jeszcze obnosiłaś się/ Z filozofią wielkiego palca u nogi,/ Żeńskiej szpary, pulsu, grubego jelita”.
Pochodziła się z rodziny malarza i nauczycielki, lewicowe poglądy wyniosła z domu. Za debiut w 1934 roku w „Wiadomościach Literackich” - wiersz „Południe” - otrzymała I nagrodę w Turnieju Młodych Poetów. Po ukończeniu studiów polonistycznych związała się z redakcją „Małego Płomyczka”, była w składzie redakcji, gdy wypuszczenie numeru tematycznego o ZSRR wywołało skandal i przyniosło decyzje o zamknięciu pisma. W 1936 roku opublikowała własnym sumptem, w nakładzie 200 egzemplarzy, zbiorek „Wiersze i proza”, dobrze przyjęty przez krytykę, co otwarło jej drogę do kariery literackiej i przyniosło pierwsze poważne dochody.
„Wojna nauczyła mnie dużo. Ujrzałam życie z rozmaitych perspektyw. Byłam robotnicą fabryczną, sprzedawczynią bułek i mydła, kelnerką w barze, pracownicą szpitalną” — wspominała. Podczas okupacji wiele pisała, brała udział w życiu konspiracyjnym literackiej Warszawy — na jednym z konkursów nagrodzono jej dramat „Orfeusz”, na innym — wiersz „Rok 1941”.
Małgorzata I. Niemczyńska dotarła do mało znanego epizodu życia Świrszczyńskiej. W czasie okupacji poetka wdała się w toksyczną relację z morfinistą, który ją wykorzystywał. Nie dostrzegała tego, chciała mu pomóc, przeżywała kolejne cykle życia we współuzależnieniu — kochanek nie tylko drenował ją finansowo, ale też wmieszał naiwnie wierząca mu kobietę w nie do końca jasne machinacje związane z szantażowaniem ukrywających się Żydów. Gdy tuż po wojnie spotkali się po raz ostatni na dworcu w Częstochowie, ukochany znowu chciał od niej pieniędzy, ale Anna była już inna — doświadczenie Powstania Warszawskiego zmieniło ją na zawsze.
Świrszczyńska 1 sierpnia 1944 r. została sanitariuszką. Pracowała w kilku szpitalach, była świadkiem zagłady miasta. W poezji przepracowała to doświadczenie dopiero po 30 latach w tomiku „Budowałam barykadę”, w którym odchodzi od patetycznej martyrologii, skupiając się na konkretach, strachu, ciele, ranach i realiach życia w piwnicach czy kanałach, stawia pytania o sens i cenę zrywu, odpowiedzialność dowódców, los cywilów. Do końca życia tkwił w niej lęk przed pogrzebaniem żywcem, który nie opuszczał jej od czasu Powstania, kiedy wiele osób skonało w przywalonych gruzami piwnicach. Miała takie dramatyczne wspomnienie: słyszy krzyki, próbuje pomóc, ale nic nie jest w stanie zrobić.
Po wojnie osiadła w Krakowie w słynnym Domu Literatów na Krupniczej 22, gdzie pomieszkiwali m.in. Jerzy Andrzejewski, Tadeusz Różewicz, Stefan Kisielewski, Kazimierz Brandys, Stanisław Dygat, Konstanty Ildefons Gałczyński, Wisława Szymborska. „Dom 40 wieszczów” — tak nazwał Krupniczą Gałczyński, choć częściej używano określeń „literacki kołchoz” czy też „czworaki literackie”. Świrszczyńska nie uczestniczyła w bujnym życiu towarzyskim sąsiadów, wszystkie siły skierowała na załatwienie sobie mieszkania w Warszawie.
W tym celu poetka starała się też zapracować sobie na dobrą opinię u władz. Napisała m.in. dramat o historii ruchu robotniczego w Polsce, wstąpiła do Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, Ligi Kobiet i Komitetu Obrońców Pokoju. W 1953 r. podpisała (razem z 52 innymi literatami) rezolucję ZLP w Krakowie popierającą wyroki śmierci zapadłe podczas pokazowego procesu czterech księży z krakowskiej kurii, oskarżonych o szpiegostwo. Wielu miało za złe Wisławie Szymborskiej, że podpisała tę rezolucję, Niemczyńska wskazuje, że obie poetki zachowały się konformistycznie i potem tego żałowały. Świrszczyńska jednak nigdy nie zapisała się do partii. Z przenosin do Warszawy nic nie wyszło, ale była w stanie utrzymać z pisania siebie i matkę, a także pomagać ojcu. W 1953 r. wyszła za mąż za krakowskiego aktora Jana Adamskiego, młodszego od 44-letniej Anny o 15 lat, urodziła im się córeczka.
Uchodziła za dziwaczkę: praktykowała jogę, nie jadła mięsa i nie piła alkoholu, a na dodatek poślubiła młodszego mężczyznę.
W głębokim PRL-u otwarcie krytykowała patriarchat i przemoc domową. Z brutalną szczerością pisała o trudach macierzyństwa. Walczyła z dyskryminacją starych kobiet i upominała się o ich prawo do seksualności. Była też prekursorką feminizmu na polskim gruncie. Autorka biografii dotarła do dramatu Świrszczyńskiej „Moja babcia leci na księżyc”, który nawet specjalistki z Instytutu Badań Literackich PAN uznały za zaginiony. Pojawia się tam np. Międzynarodowa Liga Bojowniczek o Matriarchat, mocno wybrzmiewa temat walki z dyskryminacją ze względu na wiek, raz po raz obrywa się mężczyznom za szowinizm. Ponad pół wieku temu Polacy nie byli na taki tekst gotowi i sztuka nie została nigdy wystawiona.
„Moje życie całe było nieudane, nieidźliwe i ciężkie, mój talent poszedł na marne” – pisała Świrszczyńska pod koniec lat 60. I dalej: „Kiedy teraz robię bilans życia, to widzę, że jest ono przegrane”. Poetka dobiegała wtedy sześćdziesiątki i właśnie traciła męża, wchodząca w okres dojrzewania córka sprawiała problemy, sama zaczęła mieć problemy ze zdrowiem. Tymczasem los zgotował jej niespodziankę. W kolejnych latach Świrszczyńska wydaje tomik za tomikiem, w tym „Jestem baba” i „Budowałam barykadę” – przełomowe nie tylko dla jej twórczości, ale też polskiej poezji w ogóle.
W 1962 r. na Krupniczą wprowadziła się Halina Poświatowska, młoda poetka, która niewiele wcześniej zyskała szanse na nowe życie – po operacji serca w USA jej ciągnące się od dzieciństwa dolegliwości bardzo się wyciszyły. Halina miała 31 lat i uchodziła za piękność. 57-letnia Świrszczyńska pisała w tym czasie: „Kiedy spojrzę w lusterko, zdumiewam się. Widzę w nim przeciętną twarz dotkniętą już zębem czasu”. Adamski zakochał się w Halinie, Anna na propozycję rozwodu odpowiedziała groźbami samobójstwa. Obie panie mieszkały na Krupniczej, gdzie sąsiedzi kibicowali prawowitej małżonce, Adamski wyprowadził się do Rzeszowa i długo nie umiał podjąć żadnej decyzji. W końcu podjęła ją Świrszczyńska, która zdecydowała się na rozstanie. 60-letnia poetka postanowiła też podarować sobie seksualną wolność. Jednym z pierwszych kochanków był Tadeusz Różewicz, potem pojawili się kolejni wielbiciele.
„Czy jestem rozpustnicą? Mam 60 lat, a przecież widziałam jego usta zamknięte i zamknięte oczy, jak poruszały się lekko, gdy dotykał moich piersi. (...) Jaką piękną wiosnę dał mi los! Nie spodziewałam się, że życie da mi jeszcze takie szczęście. (...) Mogłabym oprócz Józefa pokochać kogoś i kochać równocześnie dwóch, trzech. Czy to normalne, czy nie? Reakcja na 15 lat cnoty małżeńskiej” – pisze Świrszczyńska. I dalej: „Chcę mieć ich kilku, kilku słodkich i zakochanych, patrzeć na głowy opuszczone na moje kolana gestem pokory i poddania, gestem prośby o miłość, rozkosz. Dawać rozkosz, być cenną, cennym naczyniem rozkoszy, mając 60 lat. Nie rozpusty, lecz młodej rozkoszy, czystej jak uścisk aniołów” – pisze poetka. Jednocześnie przyznaje, że nadal kocha Adamskiego...
Tomik, który wynikł z tych uniesień – „Jestem baba” – narobił zamieszania i jak na poezję sprzedawał się świetnie. Część krytyków doceniła odwagę poetki, innym jednak bezpruderyjność autorki wydała się niesmaczna, dopatrywali się w jej wierszach „naiwnej próby odwetu” na mężczyznach. Pisano o „babstwie wojującym”, „lirycznym fizjologizmie” czy „pseudoerotyzmie”.
„W swojej liryce miłosnej wyzywająca, całkiem otwarcie pisze o zmienianiu mężczyzn, tudzież, pierwsza bodaj wśród polskich poetek, nie żenuje się mówić o orgazmie” – pisał o tym zbiorku Czesław Miłosz, który zachwycił się Świrszczyńską i przełożył jej wiersze na angielski. Miłosz powiedział też, że ceni Świrszczyńską za „dar współczucia. Za jej obronę kobiet, również starych, które są odrzucane na margines społeczeństwa, ponieważ odmawia się im wartości, wartości rzeczy do erotycznego spożycia”.
Ale nie wszyscy się zachwycali. Zbigniew Bieńkowski pisał: „Nie wierzyłem własnym oczom, kiedy odczytałem nazwisko autorki. Annę Świrszczyńską moja pamięć wzruszeniowa przechowuje z ciepłym uczuciem jako poetkę bardzo czystego, odległego od bezpośredniości doznań, artystostwa. (...) A tu nagle takie wyznanie, jaskrawe, brutalne, wyznanie rozpaczliwie odważne. Jeszcze żadna kobieta, jak poezja poezją, nie odezwała się tak dobitnie. Muszę się zdobyć na duży wysiłek, ażeby nie cytować. Bo tutaj każdy cytat byłby tylko przykładem brutalności, niepiękna, niepoezji wreszcie”.
„Na pierwszy rzut oka robiła wrażenie nauczycielki historii albo instruktorki tańca starej daty. Ale była zupełnie kim innym. Wspaniałą, wyemancypowaną, niezależną kobietą” – wspominała Świrszczyńską Ewa Lipska. Poetka zmarła w 1984 roku w Krakowie.
Książka „Baba na barykadzie” Małgorzaty I. Niemczyńskiej ukazała się nakładem wydawnictwa Marginesy.
Agata Szwedowicz (PAP)