Pisarz, autor takich dzieł jak „Ogniem i mieczem”, „Potop”, „Pan Wołodyjowski”, „Quo vadis” i „Krzyżacy”, laureat literackiej Nagrody Nobla.
Henryk Sienkiewicz urodził się 5 maja 1846 r. w Woli Okrzejskiej na Podlasiu w zubożałej rodzinie szlacheckiej, pieczętującej się herbem Oszyk, ze strony ojca wywodzącej się z Tatarów osiadłych na Litwie w XV i XVI wieku.
Przyszły pisarz w dzieciństwie kilka razy przenosił się z rodziną z miejsca na miejsce, by w 1861 r. osiedlić się na stałe w Warszawie. Już wcześniej - w 1858 r. rozpoczął w tym mieście naukę w gimnazjum. Uczęszczał kolejno do mieszczącego się w Pałacu Kazimierzowskim Gimnazjum Realnego, Gimnazjum nr II (w Pałacu Staszica) oraz Gimnazjum nr IV (przy Królewskiej 13).
Nie uzyskiwał wysokich ocen, najlepiej radził sobie z przedmiotami humanistycznymi; bardzo lubił historię. Duże wrażenie wywarły na nim lektury Homera, Mickiewicza, Słowackiego, Waltera Scotta i Aleksandra Dumasa.
W wyniku trudnej sytuacji materialnej rodziny, dziewiętnastoletni Henryk objął posadę guwernera u Weyherów w Płońsku.
Prawdopodobnie w tym czasie napisał swoją pierwszą nie opublikowaną powieść pt. "Ofiara". Jednocześnie kończył zaocznie gimnazjum, uzyskując w 1866 roku świadectwo dojrzałości. Zgodnie z wolą rodziców zdał na wydział lekarski Szkoły Głównej Warszawskiej. Z czasem zrezygnował z tego kierunku i podjął studia prawnicze, by ostatecznie przenieść się na wydział filologiczno-historyczny.
Pierwszą próbę literacką Sienkiewicz podjął w 1867 roku, pisząc wierszowany utwór "Sielanka młodości", odrzucony przez "Tygodnik Ilustrowany". W 1869 roku zadebiutował jako dziennikarz, publikując m.in. w "Przeglądzie Tygodniowym". Pod pseudonimem Litwos pisał do "Gazety Polskiej" oraz "Niwy".
W 1873 roku zaczął pisać do „Gazety Polskiej" stałe felietony „Bez tytułu", a 1875 roku cykl „Chwila obecna". Od 1874 roku prowadził dział literacki w „Niwie".
Jego pierwsze powieści to „Na marne" (1871), „Humoreski z teki Woroszyłły" (1872), „Stary sługa" (1875), „Hania" (1876) oraz „Selim Mirza" (1877). Trzy ostatnie utwory nazywane są „małą trylogią". W okresie tym był także stałym gościem salonów warszawskich, bywał m.in. u znanej aktorki Heleny Modrzejewskiej.
W latach 1876-78 Sienkiewicz odbył podróż po Stanach Zjednoczonych. Z tego okresu pochodzą „Listy z podróży" drukowane w Gazecie Polskiej oraz „Szkice węglem". Pod wpływem wizyty w USA napisał także utwory: „Komedia z omyłek" (1878), „Przez stepy" (1879), „W krainie złota" (1880), „Za chlebem" (1880), „Latarnik" (1881), „Wspomnienia z Maripozy" (1882) oraz „Sachem" (1883).
Do Europy pisarz wrócił w 1878 roku. Najpierw odwiedził Londyn, później na rok zatrzymał się w Paryżu, gdzie poznał nowy nurt literacki - naturalizm, do którego po początkowym entuzjazmie, odniósł się w efekcie krytycznie. Wyrazem jego przekonań na temat naturalizmu są wydane drukiem odczyty „O naturalizmie powieści" (1881), „O powieści historycznej" (1889) oraz „Listy o Zoli" (1893).
W 1879 roku podczas podróży ze Lwowa do Szczawnicy Sienkiewicz poznał Marię Szetkiewiczównę, która w 1881 roku została jego żoną. Urodziło im się dwoje dzieci, Maria jednak po czterech latach małżeństwa zmarła na gruźlicę.
W 1882 roku pisarz związał się z dziennikiem „Słowo", początkowo został nawet jego redaktorem naczelnym. Napisał wtedy także utwór dramatyczny „Na jedną kartę". Od 1880 roku powstawało „Ogniem i mieczem", które drukowane w latach 1883-84 przez „Słowo", odniosło ogromny sukces.
„Potop" ukazał się w "Słowie" w latach 1884-86, a ostatnia część Trylogii „Pan Wołodyjowski" była drukowana w latach 1887-88. Cała „Trylogia" przyniosła pisarzowi wielką popularność.
W roku 1888 Sienkiewicz odbył podróż do Hiszpanii, a w 1890 do Afryki, która to wizyta zaowocowała „Listami z Afryki". 1891 roku wyszła powieść „Bez dogmatu", a w 1895 - „Rodzina Połanieckich". W 1893 roku powstali „Krzyżacy".
Pisarz na krótko w 1893 roku związał się z Marią Romanowską, jednak w związku z ucieczką żony, otrzymał papieskie unieważnienie sakramentu małżeństwa. W 1895 roku powstało "Quo vadis", które odniosło ogromny sukces zarówno w kraju, jak i za granicą, tłumaczone na wiele języków. W 1913 roku zostało po raz pierwszy sfilmowane.
W 1900 roku Sienkiewicz obchodził jubileusz pracy twórczej, a Uniwersytet Jagielloński przyznał mu tytuł doktora honoris causa. W 1904 roku wziął ślub z cioteczną siostrzenicą Marią Babską.
W 1905 r. został uhonorowany Literacką Nagrodą Nobla za „wybitne osiągnięcia w dziedzinie eposu" i - jak podkreślił jeden z członków Komitetu Noblowskiego - „rzadko spotykany geniusz, który wcielił w siebie ducha narodu".
Jego ostatnią powieścią jest „W pustyni i w puszczy", wydane w odcinkach w 1910 roku. Po wybuchu I wojny światowej Sienkiewicz wyjechał do Szwajcarii, gdzie wraz z Ignacym Paderewskim założył Szwajcarski Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce.
Zmarł 15 listopada 1916 roku w Vevey, gdzie został pochowany. W 1924 roku jego prochy zostały uroczyście przeniesione do warszawskiej Katedry św. Jana.
Henryk Sienkiewicz jest jednym z najwybitniejszych pisarzy polskich. Jego twórczość pisana w okresie zaborów „ku pokrzepieniu serc", stała się ważnym składnikiem podtrzymującym świadomość i kulturę narodową. (PAP)
akn/ abe/
