Działacz ukraińskich nacjonalistów. Do dziś niejednoznacznie oceniany przez polskich i ukraińskich historyków.
Stepan Bandera urodził się 1 stycznia 1909 r. we wsi Uhrynów Stary, która wtedy należała do monarchii austro-węgierskiej, a w okresie międzywojennym znalazła się w Polsce - w obrębie województwa stanisławowskiego. Już w czasie nauki w gimnazjum w Stryju działał w ukraińskich organizacjach nacjonalistycznych.
Zamierzał podjąć studia na ukraińskiej uczelni politechnicznej w Czechosłowacji, ale nie dostał od polskich władz paszportu, więc wstąpił na Politechnikę Lwowską. Nie obronił jednak dyplomu, bo pochłonęła go działalność polityczna.
W 1927 r. wstąpił do Ukraińskiej Organizacji Wojskowej, a dwa lata później do Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) i wkrótce stał się jej czołowym przywódcą.
Kilka razy był zatrzymywany i aresztowany przez polskie władze - m.in. za próby nielegalnego przekroczenia granicy i rozpowszechnianie druków Ukraińskiej Organizacji Wojskowej.
Był inicjatorem 11 akcji terrorystycznych wymierzonych m.in. w ugodowo nastawionych przedstawicieli ukraińskich ukraińskich organizacji, a także w zwolenników polsko-ukraińskiego kompromisu wśród polskich partii politycznych. Ofiarami zamachów OUN padli m.in. w 1931 r. Tadeusz Hołówko (bliski współpracownik Piłsudskiego, czołowy działacz BBWR), a trzy lata później - Iwan Babij - dyrektor lwowskiego gimnazjum akademickiego oraz minister spraw wewnętrznych Bronisław Pieracki. Ten ostatni został zabity z rozkazu Stepana Bandery 15 czerwca 1934 r. w Warszawie.
„Stronie polskiej udało się rozszyfrować i schwytać całą Krajową Egzekutywę z Banderą oraz Szuchewyczem (Romanem Szuchewyczem, późniejszym dowódcą UPA) na czele. Aresztowano również wielu członków okręgowych i powiatowych władz OUN. Większość z nich skazano na długoletnie więzienie. Sam Bandera w dwóch procesach - warszawskim i lwowskim - został skazany na karę śmierci, zamienioną następnie na dożywocie" – pisał prof. Grzegorz Motyka w publikacji "Ukraińska partyzantka 1942-1960".
Odsiadujący wyrok we Wronkach, a potem w Brześciu Bandera wyszedł na wolność we wrześniu 1939 r., jeszcze przed zajęciem Brześcia przez Armię Czerwoną. Ukrywając się przed NKWD nawiązał kontakt z działaczami Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów we Lwowie, a na początku 1940 r. doprowadził w szeregach OUN do rozłamu.
Stanął na czele OUN-B (OUN-frakcja banderowców) i opowiadał się za współpracą z Niemcami, ale traktował to tylko jako narzędzie w walce o nadrzędny cel, jakim dla niego była niepodległość Ukrainy. Tymczasem druga frakcja na czele z Andrijem Melnykiem (OUN-M) opowiadała się za lojalną współpracę z Niemcami.
Centrum działalności Bandery stanowił w tamtym momencie okupowany przez Niemców Kraków. Odbył się tam nawet Nadzwyczajny Zjazd OUN, na co Niemcy przymykali oko, pozwalając np. na wydawanie ukraińskich gazet i powstanie Ukraińskiego Komitetu Centralnego.
„Banderowcy dążyli do stworzenia w każdej miejscowości objętej działalnością OUN sekcji wojskowej, której celem było odpowiednie przeszkolenie jej członków oraz zdobycie broni i zaopatrzenia (…). Tego rodzaju oddziały, pomiędzy którymi łatwo było utrzymać łączność, miały stanowić główną siłę uderzeniową w chwili wybuchu powstania” – tłumaczył w swoim opracowaniu prof. Motyka odnosząc się do niepodległościowych dążeń OUN-B.
Efektem współpracy Bandery z Niemcami było powołanie wiosną 1941 r. złożonego z Ukraińców, ale mającego podlegać niemieckiemu dowództwu batalionu „Nachtigall". To właśnie członkowie tej formacji 30 czerwca 1941 r. wkroczyli do opuszczonego przez Armię Czerwoną Lwowa i ogłosili tam powstanie niepodległego państwa ukraińskiego.
Okazało się jednak, że przyzwolenie Niemców na działalność Ukraińców nie sięga tak daleko - Bandera został aresztowany i osadzony w twierdzy w Spandau, a potem w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen. Przebywał tam do września 1944 r., ale był traktowany na zasadach więźnia specjalnego (miał do dyspozycji dwa oddzielne pomieszczenia, jadał w stołówce SS, nie musiał pracować ani nosić obozowego pasiaka). Działacze OUN-B, którym udało się pozostać na wolności przeszli do konspiracji, natomiast melnykowcy kontynuowali współpracę z Niemcami, efektem czego było powstanie Dywizji SS Galizien.
Stepan Bandera – przywódca OUN-B, odpowiedzialnej za zbrodnię wołyńską
Podczas pobytu Bandery w obozie, utworzona w 1942 r. Ukraińska Powstańcza Armia (UPA), stanowiąca zbrojne ramię OUN-B, prowadziła na Wołyniu i w Galicji Wschodniej zorganizowaną akcję eksterminacji ludności polskiej (zbrodnia wołyńska) – w jej wyniku zamordowano ok. 100 tys. Polaków.
Pod koniec września 1944 r. Bandera został wypuszczony z Sachsenhausen i zgodził się na utworzenie walczącej wspólnie z Niemcami Ukraińskiej Armii Narodowej.
Po II wojnie światowej ukraiński nacjonalista, pod przybranym nazwiskiem Stefan Popiel, zamieszkał w Monachium.
Od 1949 r. współpracował z brytyjskim wywiadem MI6, który wykorzystując kontakty z Banderą organizował akcje przerzucania agentów na Ukrainę Zachodnią. W jednym z brytyjskich sprawozdań z 1954 r. określono Banderę jako "profesjonalnego działacza podziemia z przeszłością terrorysty i twardymi zasadami dotyczącymi reguł gry". Jak wyjaśniono w sprawozdaniu, u Bandery poczucie patriotyzmu mieszało się z działalnością polegającą na wykorzystywaniu problemów etnicznych dla usprawiedliwiana aktów bandytyzmu.
15 października 1959 r. 50-letni przywódca ukraińskich nacjonalistów zginął w zamachu przeprowadzonym w Monachium przez agenta KGB Bohdana Staszyńskiego.
Według Wiesława Romanowskiego, autora książki "Bandera. Terrorysta z Galicji", śmierć Bandery w zamachu, w ujęciu jego zwolenników, uczyniła z niego męczennika za ukraińską sprawę narodową. Utrwaliło to obraz Bandery jako bojownika o wolną Ukrainę, pomimo jego terrorystycznej przeszłości - podkreślił Romanowski.
Przywódca OUN-B jest niejednoznacznie oceniany przez polskich i ukraińskich historyków.
W rozmowie z PAP w 2009 r. prof. Władysław Filar powiedział, że Bandera był działaczem antypolskim i nie przekonują go usprawiedliwienia, że w czasie wojny nie przebywał ani na terenie Wołynia, ani w Małopolsce Wschodniej, ponieważ wówczas był już internowany przez Niemców w obozie w Sachsenhausen.
"Sądzę, że mimo to jest on odpowiedzialny za zbrodnie dokonywane na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej, ponieważ to on stał na czele tej skrajnej frakcji i z jego polecenia działali jego zastępcy. Dlatego on ponosi wielką moralną odpowiedzialność za te wydarzenia, chociaż nie był obecny" - ocenił Filar, autor m.in. książki "Wołyń 1939-1944. Eksterminacja czy walki polsko-ukraińskie".
Ukraiński historyk prof. Jarosław Hrycak nie zgodził się z tego rodzaju zarzutami, tłumacząc, że Bandera po aresztowaniu przez Niemców latem 1941 r. był izolowany i "nie całkiem rozumiał, co się dzieje w kraju". "Bandera nie był zaangażowany w tworzenie Ukraińskiej Armii Powstańczej (UPA). W pewnym momencie był nawet przeciwny jej powstaniu. (...) Miał zupełnie inną wizję rozwoju ruchu narodowego na Ukrainie. Był romantykiem marzącym o rewolucji" - mówił Hrycak w 2009 r. w rozmowie z "Gazetą Wyborczą".
W 2010 r. prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko nadał Banderze pośmiertnie tytuł Bohatera Ukrainy "za niezłomny duch w służbie idei narodowej, bohaterstwo i poświęcenie w walce o niezależne państwo ukraińskie". Dekret ostatecznie został uchylony przez sąd.
Przyznanie Banderze tytułu Bohatera Ukrainy wywołało sprzeciw nie tylko w Polsce, ale także we wschodniej Ukrainie i w Rosji, gdzie ukraiński nacjonalista uchodzi za zbrodniarza i nazistowskiego kolaboranta.
Na zachodniej Ukrainie Bandera uznawany jest za bohatera ruchu narodowowyzwoleńczego. (PAP)
wmk/ mjs/ ls
