Kościół w Wołogdzie. Fot. Elena Urvanova
O wzniesionym na początku XX wieku katolickim kościele pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Wołogdzie, a także o losach miejscowej społeczności katolickiej napisała Elena Urvanova.
28 kwietnia 2013 roku polski pisarz Janusz Leon Wiśniewski odwiedził Wołogdę. Jego najsłynniejszym dziełem jest wciąż „Samotność w sieci”. Autor spotkał się z czytelnikami w lokalnej bibliotece (ja również uczestniczyłam w tym spotkaniu i zdobyłam autograf). Był jeszcze jeden powód tej wizyty w Wołogdzie: został zaproszony na odsłonięcie pomnika angielskiego pisarza Josepha Conrada.
Warto tu wyjaśnić: skoro Wiśniewski przybył, by uczcić jego pamięć, to jaki związek z Wołogdą ma Conrad? Angielski pisarz z polskimi korzeniami nie spotkał się z Wiśniewskim osobiście – minęli się w czasie. Głównym powodem tego wydarzenia było skrzyżowanie losów Conrada z Wołogdą. Mieszkał tu od czwartego do ósmego roku życia w latach 60. XIX wieku. Oczywiście nie mieszkał sam, lecz z rodzicami. W 1861 roku przybył tu jego ojciec, polski szlachcic, Apollon Korzeniowski (tak brzmi prawdziwe nazwisko pisarza), a za nim jego żona Ewelina. To właśnie tutaj ujawnia się polskie pochodzenie Josepha (Józefa) Conrada. Później, po śmierci rodziców, przeniósł się on do Anglii. Dlaczego więc jego ojciec przyjechał do Wołogdy? I jak tak niezwykły budynek pojawił się później w tym małym, prowincjonalnym rosyjskim miasteczku? Aby się tego dowiedzieć, musimy sięgnąć do przeszłości – do historii kraju, który jest ściśle związany z naszym własnym.
Polska przez cały XIX wiek pozostawała pod zaborem, czego naturalnie nie mogła zaakceptować. W Królestwie Polskim, będącym wówczas częścią Imperium Rosyjskiego, sprzeciw ten przejawiał się w powstaniach. Pierwsze, szczególnie duże, miało miejsce w latach 1830-1831. Zostało stłumione, a jego uczestnicy i przywódcy zostali zesłani do wewnętrznych guberni, w tym do Wołogdy. Wśród nich byli generałowie armii polskiej Franciszek Ksawery Niesiołowski, Józef Mroziński i Andrzej Ruttié. Ten ostatni w Legionach Polskich był adiutantem Jana Henryka Dąbrowskiego, a potem uczestnikiem kilku kampanii napoleońskich, zaś w powstaniu listopadowym walczył pod Grochowem, Dębem Wielkim i w obronie Warszawy aż do kapitulacji.
Nie mówili po rosyjsku, nie mogli mieć żadnych bliższych kontaktów z miejscową ludnością, nie pozostawili wielkiego śladu w historii miasta, a ich pobyt był krótkotrwały; w 1833 roku zaczęto ich zwalniać z powrotem do ojczyzny i wszyscy wyjechali. Wydawałoby się, że to był koniec związków z Wołogdą, ale nie koniec walki Polaków. Tam podziemny ruch wyzwoleńczy trwał nadal, wciągając coraz większą liczbę ludzi ze wszystkich warstw społecznych. Do problemów politycznych doszły kwestie ekonomiczne. W Polsce panowała również pańszczyzna, która oburzała wielu, mimo że sytuacja chłopów pańszczyźnianych była tam lepsza niż w Rosji. Niepokoje rewolucyjne we Francji od czasów Napoleona również odegrały swoją rolę. Krótko mówiąc, napięcia rosły i osiągnęły punkt kulminacyjny w 1861 roku. W tym czasie Apollon Korzeniowski został zesłany do Wołogdy za współpracę z polskimi powstańcami. On i jego rodzina pozostali tam przez cztery lata, aż jego żona zaczęła mieć poważne problemy zdrowotne i w 1865 roku zostali przeniesieni do Czernihowa. W tym czasie w Polsce wybuchły kolejne niepokoje, które doprowadziły do wybuchu następnego powstania w latach 1863-1864. To powstanie, oczywiście, również zostało stłumione, ale liczba zesłańców była znacznie większa. Kilka osób pozostało bezpośrednio w Wołogdzie; reszta została rozdysponowana po miastach powiatowych.
Liczba przybywających Polaków stopniowo rosła. Przybywali oni całymi rodzinami. W latach 1863-1864 w guberni wołogodzkiej mieszkało około czterystu osób. Na początku XX wieku było ich już 600, a przed rewolucją 1917 roku – około 1000. I prawie wszyscy byli katolikami. Ich liczba okresowo się zmieniała aż do 1918 roku (tj. do odzyskania przez Polskę niepodległości), ponieważ walka o wolność ojczyzny wciąż trwała, a uchodźcy i zesłańcy krążyli między krajami. Ludzie, którzy nie wiedzieli, jak długo przyjdzie im tu pozostać, próbowali jakoś zadomowić się w nowym miejscu. Religia odgrywała wówczas o wiele ważniejszą rolę niż obecnie. W Wołogdzie było wiele świątyń, ale wszystkie były prawosławne. Dlatego już w pierwszych latach pobytu polskich zesłańców pojawiła się potrzeba stworzenia domu modlitwy. Wśród przybyłych było wielu wojskowych, którzy przyprowadzili ze sobą kapelana (księdza wojskowego). Była więc trzoda, był ksiądz, brakowało tylko miejsca do odprawiania nabożeństw.
Kościół w Wołogdzie. Fot. Elena Urvanova
Przypadkowo, pod koniec 1861 roku, Stanisław Faddiejewicz Chomiński został mianowany gubernatorem Wołogdy. Urodził się w guberni wileńskiej, z której później wydzielono gubernię kowieńską (opierając się na ówczesnych miastach Wilno i Kowno). Rodzina Stanisława Faddiejewicza była katolicka. On sam zrobił karierę wojskową, awansując do stopnia generała porucznika, a funkcję gubernatora Wołogdy pełnił przez siedemnaście lat. Nic dziwnego, że już w 1862 roku, zaledwie kilka miesięcy po nominacji Chomińskiego, wydano pozwolenie na otwarcie domu modlitwy. Następnie udostępniono lokal – dwupiętrowy dom należący do gubernatora, który ostatecznie został zakupiony przez katolicką społeczność Wołogdy. Nabożeństwa początkowo odbywały się na parterze, ale później przeniesiono je na piętro. Departament Wyznań Nieprawosławnych zezwolił księżom na odprawianie obrzędów, ale zakazał wygłaszania kazań. W pierwszych latach posługę na część etatu pełnili tu proboszczowie parafii św. Piotra i Pawła w Archangielsku. Wśród nich był ksiądz Józef Kowalewski, który miał mieszkanie w Wołogdzie. Jego nazwisko pojawia się dość często w metrykach ślubów, chrztów i pogrzebów wszystkich katolików w guberni. Życie toczyło się dalej, nawet na zesłaniu.

Dawny Dom Modlitwy w Wołogdzie. Fot. Elena Urvanova
Księgi parafialne rzymskokatolickiej parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny rozpoczynają się w 1866 roku i całkiem sporo z nich przetrwało do 1918 roku. Księgi te, podobnie jak w parafiach prawosławnych, podzielone były na trzy sekcje: urodzeń, małżeństw i zgonów, i prowadzone były w języku rosyjskim. Istniały jednak różnice. Same formularze rejestracyjne były zaprojektowane inaczej. Katolickie księgi parafialne wymieniały najpierw nazwiska, podczas gdy prawosławne zapisywały liczbę parafian. Katolickie księgi pomijały imię oca (otczestwo), ale uwzględniały nazwiska, w tym nazwiska panieńskie oraz miejsca pochówku. Małżeństwa najczęściej zawierano wewnątrz społeczności, co jest zrozumiałe (Cerkiew prawosławna nie uznawała związków z katolikami), ale zapisy o parach z różnych stanów są również powszechne: na przykład szlachta poślubiająca chłopów. Wśród nich są Jabłońscy, szlachcic Grzegorowski (pułkownik Korpusu Leśnego), chłop Andron Kozłowski, radca kolegialny Wasilij Reiro, mieszczanin Józef Siwocha, kupiec cechowy Romuald Millew, nauczyciel gimnazjalny Marian Zgorfelski, radca tytularny Aleksiej Chamkowski i wielu innych. W latach 70. XIX wieku kapelanem był Michaił Ruczyński, a następnie Tytus Krasowski. W 1896 roku Antoni Wierzbicki, przeniesiony z Petersburga do Wołogdy, został tu wikariuszem.
Kościół w Wołogdzie. Fot. Elena Urvanova
Stopniowo Polacy włączali się w życie guberni: pracowali i zajmowali się rolnictwem. W 1907 roku, pod kierownictwem księdza Kazimierza Kalinki, projekt nowego kościoła został złożony do wydziału budowlanego Guberni Wołogodzkiej i zatwierdzony. Autorem projektu był architekt Józef Tadeusz Padlewski. Stworzył on kilka chrześcijańskich świątyń, z których w Rosji do dziś zachowały się jedynie kościół Opieki Najświętszej Marii Panny przy Instytucie Politechnicznym w Petersburgu oraz kościół katolicki w Wołogdzie. Obok starego domu modlitwy wydzielono działkę. W 1909 roku położono kamień węgielny pod budowę nowego kościoła, a rok później budynek został konsekrowany. Budowa była finansowana z darowizn wspólnoty katolickiej w Wołogdzie i trwała cztery lata. W trakcie prac wikariuszem został Sykstus Butkus. Podczas jego posługi doszło do niezwykle interesującego wydarzenia. 6 maja 1909 roku w domu modlitwy ochrzczono dziewczynkę o imieniu Julia, urodzoną 27 stycznia tego samego roku w Kołomnie. Co w tym takiego ciekawego? Dziecko urodziło się w jednym mieście, a zostało ochrzczone w innym. Jednak obok imienia „Julia” w akcie urodzenia widnieje w nawiasie łacińskie imię „Julietta”. Stało się tak, ponieważ przyszła ona na świat we włoskiej rodzinie Orazia i Chiary Ferroni – słynnej dynastii cyrkowców. W XIX wieku przybyli oni do Rosji, a kilka pokoleń tej rodziny występowało na tutejszych arenach cyrkowych. Niektórzy z nich wyjechali po rewolucji, inni zdecydowali się zostać. Związek tej rodziny z Wołogdą na tym się jednak nie skończył. Orazio Ferroni miał pięcioro dzieci. Jego najstarszy syn Enrico (Julia-Julietta była najmłodsza) doczekał się syna, Victora, który urodził się w 1938 roku (zmarł w 2020 roku w Moskwie na koronawirusa) również w Wołogdzie, podczas tournée cyrkowego!
W 1911 roku proboszczem został 26-letni Jan Worsław z guberni witebskiej. To pod jego przewodnictwem, 27 października 1913 roku, odbyła się uroczysta konsekracja rzymskokatolickiego kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego. Jego zewnętrzna architektura łączy secesję z gotykiem, co niewątpliwie wyróżnia ten budynek na tle otaczającego go krajobrazu miejskiego. Prawdopodobnie pierwszą osobą ochrzczoną w nowej świątyni, 28 października tego samego roku (nie udało mi się znaleźć żadnych zapisów z 27. dnia miesiąca), był syn chłopa z guberni wileńskiej, Kazimierza Kazarina – również o imieniu Kazimierz. Rok później wybuchła I wojna światowa, a w księgach kościelnych pojawili się pierwsi uchodźcy, zesłańcy i jeńcy wojenni, chowani na miejscowych cmentarzach. Wśród nich byli obywatele Austrii i Niemiec: Konstantin Petrovsky, Franz Xavier Lex, Eduard Radsen i Olga Rambusek (wzięli ślub w Wołogdzie w 1915 roku) oraz obywatelka Francji Adeline Grosjean.
2 stycznia 1917 roku miejscowy proboszcz przyjął kolejnego ciekawego gościa. Tego dnia ochrzczono dziewczynkę o imionach Renee Nina Alice, córkę poddanego brytyjskiego Charlesa Augustusa Dixa (ksiądz zauważył w księdze, że trzy imiona są nietypowe dla katolików). Rodzicami chrzestnymi byli Alfred Robert Emil Dix i Nina Dix (najprawdopodobniej brat i bratowa). W zapisach wskazano, że dziecko urodziło się 24 listopada w fabryce „Sokół” w guberni wołogodzkiej. Fabryka ta została założona w 1897 roku w pobliżu wsi Sokołowo nad rzeką Suchoną, gdzie wytwarzano różne produkty z celulozy. Z biegiem czasu wieś przekształciła się w miasto Sokół, a fabryka w Zakłady Celulozowo-Papiernicze „Sokół”, które działają do dziś.
Kolejne niezwykłe wydarzenie miało miejsce w 1918 roku. 6 sierpnia ochrzczono Sheinę-Khana, córkę Nazima Kagana, kupca z guberni mohylewskiej. Urodziła się w Petersburgu, a w chwili chrztu miała 30 lat. Przeszła z judaizmu na katolicyzm, przyjmując imię Zofia.
Rok 1918 był już w pełnym rozkwicie: w poprzednim wybuchły rewolucje lutowa i październikowa, Rosja wycofała się z I wojny światowej na mocy traktatu brzeskiego, imperium zaczęło się rozpadać, a wojna domowa wisiała w powietrzu. Wszystko to nie dotarło jednak od razu do spokojnej, prowincjonalnej Wołogdy, gdzie na razie panował względny spokój. W tym samym roku kościół został przekazany wspólnocie do stałego i bezpłatnego użytkowania. W listopadzie Polska ogłosiła niepodległość. Sytuacja polityczna stawała się coraz bardziej napięta. Trzeba było podjąć decyzję, po której stronie się opowiedzieć. Rozpoczął się exodus katolików (nie tylko Polaków, ale i innych narodowości) do ojczyzny. Ataki na religię stawały się coraz częstsze; katolicy byli tu mniejszością, a teraz czuli się jeszcze bardziej nieswojo, przez co ich liczba gwałtownie malała. W 1921 roku zakończyła się wojna stanowiąca finał tego okresu – wojna polsko-bolszewicka.
Cudzoziemcy z guberni wołogodzkiej zostali poproszeni o wybór obywatelstwa. Akta i wyciągi z ksiąg parafialnych zaczynają się od informacji: kto, gdzie, kiedy się urodził i skąd pochodzili jego rodzice. Rok 1922 przyniósł falę konfiskat kosztowności kościelnych, a kościół Podwyższenia Krzyża Świętego nie był tu wyjątkiem. Prezydium Rady Miejskiej Wołogdy zamknęło kościół 30 grudnia 1929 roku z powodu małej liczby członków społeczności katolickiej (59 osób) i przekazało budynek miejskiemu Klubowi Młodych Pionierów.
Ksiądz Jan Worsław pozostał ze swoimi parafianami przez cały ten czas. W 1919 roku został aresztowany i skazany na śmierć, ale pod naciskiem robotników wołogodzkich fabryk zwolniono go za kaucją. Niesamowite, jak wszystko jest splecione w tym życiu. Jan Worsław pozostał w Wołogdzie, a od 1922 roku nadzorował parafie w Wiatce i Archangielsku, które pozostały bez kapłanów. W 1924 roku wyjechał do Leningradu, oficjalnie na leczenie, ale jednocześnie pełnił tam funkcję proboszcza kościoła Najszerszego Serca Jezusowego. Uważam, że to był prawdziwy powód jego wyjazdu, gdyż musiał zastąpić księdza Teofiliusa Matulionisa, który wówczas przebywał w więzieniu i został zwolniony dopiero w 1926 roku. Parafia w Wołogdzie w tym czasie przeszła w ręce księdza z Kostromy, Józefa Juźwika, który również był wielokrotnie aresztowany (w latach 30. przebywał wraz z Matulionisem na wyspie Anzer w Archipelagu Sołowieckim). W ten sposób starali się wzajemnie zastępować i pomagać sobie nawzajem w tych strasznych latach. Właściwie temat prześladowań duchowieństwa katolickiego pojawił się u mnie dopiero wtedy, gdy szukałam informacji o kościele rzymskokatolickim w Wołogdzie.
W 1925 roku o. Jan Worsław został przeniesiony z Leningradu do Pskowa, a w następnym roku powrócił do Wołogdy. Jego dalszy los okazał się tragiczny. Miał mniej szczęścia niż Juźwik i Matulionis. Na początku lat 30. został ponownie aresztowany i zesłany na trzy lata do Omska. Zwolniony w 1935 roku, zamieszkał w Łudze, gdzie był proboszczem kościoła św. Mikołaja. 9 października 1937 roku został rozstrzelany wraz ze swoimi parafianami i pochowany na Cmentarzu Lewaszowskim. Od tego momentu kościół w Wołogdzie przestał pełnić funkcję miejsca kultu. Po Klubie Pionierów, aż do lat 70., mieścił się tu akademik szkoły weterynaryjnej, następnie budynek stał opuszczony, aż do 1989 roku, kiedy otwarto w nim restaurację „Miszkolc”, w której w XXI wieku odbył się mój bal absolwentów.
I tak stoi ten budynek, niepodobny do żadnego innego w Wołogdzie, z tak ciekawą i trudną historią. Dziś mieści się w nim centrum sztuki i kościół luterański Świętego Krzyża, ale sto lat temu ludzie przychodzili tu, by się modlić, zapalać świece i prosić o opiekę dla swoich bliskich. (PAP)
Elena Urvanova