Pół wieku temu spalił się gmach sądu, bo po godzinach działał jak hotel

„Pożar sądu nie wywołał w społeczeństwie Olsztyna nastrojów zaniepokojenia. Zanotowano pojedyncze wypowiedzi, iż pożar był wynikiem celowego działania m.in. z uwagi na to, że w gmachu znajdowały się materiały Komisji do Spraw Badania Zbrodni Hitlerowskich” – napisano tuż po pożarze w milicyjnym raporcie, który teraz znajduje się w zasobach IPN w Białymstoku, do których dotarła PAP. Nigdy dotąd ustaleń milicji związanych z pożarem sądu nie ujawniono.

- To, że sąd się spalił wielu osobom było na rękę. Wielu tego gmachu nie lubiło. Jedni za to, że był zbyt poniemiecki, okazały, z czerwonej cegły. Jak się spalił można było się tej poniemieckiej budowli pozbyć. Inni nie lubili sądu za to, że w jego podziemiach była katownia UB. Mój ojciec, AK-owiec, był tam przesłuchiwany. Jak zacząłem pracować w sądzie, to on nigdy do tego budynku nie wszedł. Nigdy. Zawsze mi przez woźnego kartki posyłał – wspomina w rozmowie z PAP ówczesny sędzia Józef Lubieniecki, który podkreśla, że mimo tych okoliczności architektura budynku zachwycała.

- Nikt nie dopytywał co się stało, bo i tak byśmy prawdy nie poznali. A pytanie o to nie było dobrze widziane. Gazety o tym nie pisały, bo zamiast dziennikarzy śledczych była cenzura – podsumowuje dziś Lubieniecki, który tak, jak większość mieszkańców miasta dowiedział się o pożarze sądu pocztą pantoflową. Przybiegł, by ratować akta spraw, które wtedy prowadził.

- Dziś to nie do pomyślenia, ale pracownicy sądu wchodzili do budynku i każdy zabierał swoje akta, papiery. Palił się najpierw dach, a my zajmowaliśmy niższe kondygnacje, więc strażacy gasili, a my zabieraliśmy co się dało – wspomina Lubieniecki, który już następnego dnia sądził sprawy w tymczasowym budynku przy ul. 1 Maja.

Sama akcja gaszenia okazałego gmachu sądu przebiegała bardzo dramatycznie.

„Tysiące przechodniów obserwowało strażaków sprawnie montujących węże gumowe, a następnie ich bezsilność” – odnotowała następnego dnia w notce na drugiej stronie „Gazeta Olsztyńska”, która nie dała nawet fotografii pożaru. Zamiast zobaczyć, jak płonie sąd, jej czytelnicy tego dnia mogli podziwiać m.in. fotografię żołnierza z oddziału MPLA z Angoli, który trzymał na rękach dwoje dzieci, bo akurat zajęto miasto Santa Comba na północy kraju.

Bezsilność, o której wspomniała gazeta wynikała z tego, że w hydrantach było zbyt niskie ciśnienie wody. Na dodatek, jak wynika z akt w IPN, hydranty wewnątrz budynku także nie działały. Wszystko dlatego, że zamknięto główny zawór wody i ani strażacy, ani pracownicy sądu go nie odkręcili.

Wśród gapiów przed sądem były też lokalne władze. Z informacji z IPN wynika, że gdy pożar szalał w najlepsze „pod przewodnictwem wojewody olsztyńskiego z udziałem I Sekretarza KW PZPR w Olsztynie odbyło się posiedzenie kierownictwa władz wojewódzkich, na którym podjęto decyzję o odbudowie gmachu”. Akta te podają, że narada odbyła się o godz. 11, a pożar zauważyli o godz. 8.30 strażnicy pobliskiego więzienia.

Strażak Stanisław Mikulak po latach w branżowej książce „Ochotnicze straże pożarne na Warmii i Mazurach” napisał, że oprócz władz wojewódzkich na miejscu był też prokurator i komendant milicji. To zrodziło chaos organizacyjny. Doszło to tego, że strażacy dowodzący akcją podzielili się, kto się „zajmie się władzami, które zaczynają chaotycznie interweniować”, a kto akcją gaśniczą.

„Władza, głównie prokurator Poznysz, daje mi polecenie wycofania z tego piętra wszystkich ludzi. Polecenie to (…) wykonujemy tylko częściowo, zmuszając do opuszczenia piętra pracowników sądu i strażaków przeprowadzających ewakuację dokumentów. Pozostawiamy natomiast obsadę stanowisk gaśniczych, gaszących powstające przepalenia stropu – ryzykujemy za zgodą naszych podwładnych (…)” – napisał strażak Mikulak.

Po kilku godzinach przegrywania z ogniem strażacy rozwiązali problem zbyt niskiego ciśnienia wody w hydrantach: pompę o dużej mocy włożyli do rzeki Łyny przy moście na ul. Szrajbera i pompowali nią kilkaset metrów do ul. Dąbrowszczaków. Co więcej, na miejsce sprowadzili jedyną w regionie drabinę mechaniczną o wysokości 30 m. (Mikulak napisze o niej: na podwoziu Zisa 151 radziecka podróbka niemieckiej drabiny). Niestety, w trakcie gaszenia ognia na dachu budynku drabina się złamała.

„Na szczęście łamiąca się powoli na wysokości około 20 m drabina oparła się o krawędź dachu i strażak ostrożnie zszedł na ziemię” – podsumował Mikulak.

Gdy pożar ugaszono, ruszyło śledztwo. Z akt w IPN wynika, że dokonano w nim 4 oględzin pogorzeliska, wykonano 6 ekspertyz sądowych, powołano 4 biegłych, przesłuchano 36 świadków „przy czym niektórych kilkakrotnie”, do tego „przeprowadzono 14 rozmów sondażowych z pracownikami sądów i Okręgowej Komisji Arbitrażowej, która pracowała w gmachu sądu. Do tego wykorzystano technikę operacyjną i Wydział „W” (zajmował się czytaniem korespondencji - PAP.) Ustalenia śledztwa wskazały na tak wiele nieprawidłowości w działaniu ówczesnego Sądu Wojewódzkiego w Olsztynie, że prokurator zdecydował o… umorzeniu sprawy.

„Stwierdzono szereg nieprawidłowości, które istniały w gmachu sądu w okresie poprzedzającym wybuch pożaru” – napisała milicja we wniosku o umorzeniu sprawy. Jedną z tych nieprawidłowości było to, że na sądowym poddaszu urządzono kilka pokoi gościnnych i wspólną dla nich łazienkę. W pokojach, z założenia, mieli mieszkać sądowi aplikanci, ale śledztwo wykazało, że mieszkali w nich różni przypadkowi ludzie, np. kuzynka sądowego urzędnika, która zaocznie studiowała w Olsztynie. Gdy miała uczelniane zajęcia, zajmowała w sądzie lokum i do tego zabierała do niego koleżankę.

Jedna z dozorczyń mieszkała w sądowej suterenie z dwójką dorosłych dzieci, więc swojemu przyjacielowi pozwalała nocować albo w swojej dyżurce, albo na tapczanie postawionym na sądowym strychu pośród starych mebli z sądowych gabinetów. O tym wszystkim władze sądu nie miały pojęcia.

„Dozorcy gmachu zezwalali osobom obcym na wchodzenie do budynku po godzinach pracy nie rejestrując faktu, ani celu przybycia” – napisali milicjanci, którzy razem ze strażakami ustalili też, że do pokoi na strychu doprowadzono prowizoryczną instalację elektryczną. Kable elektryczne ułożono na drewnianych belkach i uszczelniano lnianymi pakułami i gazetami. To było niezgodne ze wszelkimi regułami.

Ponieważ w pokojach na sądowym strychu było zimno, ich lokatorzy dogrzewali się urządzeniami na prąd. Do tego mieli w pokojach grzałki, którymi gotowali wodę. O tym, że to niebezpieczne alarmował sąd konserwator. On też chodził po pokojach i zabierał zbyt obciążające sieć elektryczną urządzenia. A że lokatorzy i sądowi urzędnicy wciąż przynosili nowe grzałki i farelki konserwator z końcem 1975 roku zwolnił się z pracy. Do wybuchu pożaru sąd nie znalazł jego następcy.

Ekspertyzy zamówione przez milicję wykazały, że z nieosłoniętej puszki rozgałęźnikowej, w której były nieizolowane przewody elektryczne iskra najpierw zapaliła przylegające do tej puszki lniane pakuły i stare gazety, a potem drewniane belki w pokoju 306. Te tliły się dłuższy czas, a ogień powoli pełzł po sądowym poddaszu. Ponieważ pokój ten był przy kominie, następnego dnia „Gazeta Olsztyńska” podała, że nieszczelność komina wywołała pożar.

„Wersja powstania pożaru podana w »Gazecie Olsztyńskiej« została jednoznacznie odrzucona” – napisali milicjanci w raporcie ale o prowizorycznej instalacji elektrycznej i dzikich lokatorach w sądzie nie piśnięto ani słowem.

- Spalił się kompletnie dach i zawalił strop nad największą, piękną salą – wspomina dziś Lubieniecki, który jak większość mieszkańców Olsztyna żałuje, że po pożarze sąd odbudowano jako bezstylową, brzydką bryłę. Skuto nawet zachowane po pożarze klinkierowe cegły z elewacji, by zatynkować budynek.

Odbudowa sądu trwała dwa lata. W 2016 roku przeprowadzono remont tego gmachu. Nadal jednak z dawnym, okazałym sądem nie ma on wizualnie nic wspólnego. (PAP)

Joanna Kiewisz-Wojciechowska

jwo/ dki/