Dr Paweł Sasanka: w czerwcu '76 robotnicy odnieśli zwycięstwo

PAP: Mija 50. rocznica strajków i demonstracji, które wybuchły po ogłoszeniu podwyżek cen żywności w czerwcu 1976 roku. Prawie sześć lat wcześniej podobna podwyżka także wywołała protesty, co doprowadziło do odsunięcia od władzy Gomułki. Władza niczego się nie nauczyła?

Dr Paweł Sasanka: Władza była przekonana, że tym razem postępuje inaczej niż w okresie rządów Władysława Gomułki i nie zaskakuje społeczeństwa nagłą decyzją o podwyżkach. Podjęto próbę stworzenia pozorów procedury bardziej otwartej i „demokratycznej”. O ile w grudniu 1970 r. podwyżkę firmowała partia, zapowiedziano ją w formie komunikatu o decyzji Biura Politycznego, o tyle w 1976 r. partię i Edwarda Gierka niejako „schowano”, a na pierwszy plan wysunięto rząd i premiera Piotra Jaroszewicza, który skądinąd rzeczywiście podejmował kluczowe decyzje o jej założeniach. 24 czerwca 1976 r. premier wystąpił w Sejmie, przedstawiając projekt zmian, który – jak zapowiadano – miał być następnego dnia przedmiotem dyskusji. Już w piątek w największych zakładach pracy zaplanowano tzw. konsultacje z aktywem, natomiast w sobotę Sejm miał podjąć ostateczną decyzję, de facto zatwierdzając wcześniej ustalony wariant podwyżek. W zamierzeniu władz miało to stanowić dowód na bardziej transparentny tryb działania. W praktyce jednak dla większości było oczywiste, że konsultacje są pozorowane. Powszechnie wiedziano, że do województw trafiły już zaplombowane pakiety z dokumentacją dotyczącą podwyżek. Nawet osoby prowadzące konsultacje dostrzegały ich fikcyjny charakter.

PAP: Dlaczego ekipie Gierka tak zależało na wprowadzeniu tej podwyżki?

P.S.: Stałym problemem gospodarek komunistycznych – a Polski w szczególności – była chroniczna nierównowaga na rynku artykułów spożywczych. Tymczasem od 1971 r. systematycznie narastał tzw. nawis inflacyjny, a nierównowaga się pogłębiała, gdyż przy rosnących dochodach ludności i jednocześnie utrzymywanych na stałym poziomie cenach żywności znaczna część dodatkowych środków była przeznaczana właśnie na konsumpcję artykułów spożywczych. Jest to zjawisko typowe dla społeczeństw relatywnie ubogich, w których wzrost dochodów w pierwszej kolejności przekłada się na zwiększenie wydatków na żywność. Mechanizm ten dodatkowo pogłębiał istniejącą nierównowagę rynkową.

Władze komunistyczne nie znały innych narzędzi przywracania równowagi niż administracyjne podwyżki cen, których celem było ograniczenie popytu. Był to mechanizm stosowany od czasów stalinowskich: podwyżki wprowadzano nagle, aby zaskoczyć społeczeństwo i ograniczyć możliwość reakcji. W tym kontekście Piotr Jaroszewicz uległ przekonaniu, że warianty stopniowego podnoszenia cen – rozłożone na raty lub łagodzone – są politycznie ryzykowne i mniej skuteczne.

Warszawa, 15.02.1974 r. Obrady XIII Plenum Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (KC PZPR). Od lewej: premier rządu PRL Piotr Jaroszewicz, I sekretarz KC PZPR Edward Gierek, przewodniczący Rady Państwa Henryk Jabłoński. Fot. PAP/Zbigniew Matuszewski

PAP: Konieczność podwyżek pokazała, że mimo wysokich nakładów inwestycyjnych polska gospodarka nie nadąża za społecznymi aspiracjami konsumpcyjnymi?

P.S.: Gdy Edward Gierek obejmował władzę, obiecał szybki rozwój gospodarczy oraz znaczącą poprawę poziomu życia. Oba te cele opierały się jednak na kruchych fundamentach. Wzrost gospodarczy był w dużej mierze efektem napływu kapitału zagranicznego w postaci kredytów, które przeznaczano na inwestycje przemysłowe. Model ten zakładał zakup zachodnich licencji, budowę nowych zakładów oraz eksport produkcji w celu spłaty zadłużenia. W praktyce jednak polska gospodarka pozostawała strukturalnie nieefektywna. Już wcześniej Gomułka dostrzegał ograniczenia tego modelu i próbował je przezwyciężyć poprzez tzw. strategię selektywnego rozwoju. Jego działania były jednak skutecznie blokowane przez silne lobby przemysłu ciężkiego – górnictwa i hutnictwa – zainteresowane maksymalizacją nakładów inwestycyjnych, a nie poprawą efektywności.

Czy lobby przemysłu ciężkiego w latach 70. było silniejsze niż wcześniej?

P.S.: Tak, po dojściu do władzy ekipy Gierka i Jaroszewicza wpływy tego lobby jeszcze się wzmocniły. Priorytetem stały się wielkie inwestycje przemysłowe, często realizowane bez oglądania się na rachunek ekonomiczny i efektywność ekonomiczną. I sekretarze komitetów wojewódzkich rywalizowali o ich lokalizację, traktując je jako narzędzie prestiżu i awansu politycznego. W rzeczywistości wiele z tych przedsięwzięć stanowiło poważne obciążenie dla gospodarki. Symbolem tego typu inwestycji jest Huta Katowice – sztandarowa inwestycja epoki, która ilustrowała skalę ambicji, ale i strukturalne słabości systemu. Koszty jej budowy okazały się wielokrotnie wyższe niż pierwotnie przewidywane.

CZYTAJ TAKŻE

50 lat temu robotnicy Radomia i Ursusa zmusili władzę do ustępstwa, ale zapłacili za to wysoką cenę

Z czego wynikało odwlekanie przez kierownictwo PZPR decyzji o podwyżkach cen artykułów spożywczych w latach 1971–1976?

P.S.: Poprawa poziomu życia była realizowana m.in. poprzez utrzymywanie na niskim poziomie cen artykułów spożywczych. Gdy Gierek objął władzę w grudniu 1970 r. w czasie pierwszego spotkania z Leonidem Breżniewem mówił, że w kraju panuje spokój, lecz jest to spokój na beczce z prochem. Władze początkowo próbowały utrzymać podwyżkę, cen którą chciał wprowadzić Gomułka, czym sprowokował protesty na Wybrzeżu. Początkowo ogłoszono „zamrożenie” cen detalicznych na dwa lata. Gierkowi udało się nawet zdobyć kredyt zaufania stoczniowców w Szczecinie i Gdańsku bez wyraźnych ustępstw, ale gdy w lutym 1971 r. wybuchły strajki w zakładach włókienniczych w Łodzi, władzom nie udał się ten sam manewr co na Wybrzeżu, nie pozostało im nic innego jak wycofać się z „grudniowej” podwyżki cen. W rezultacie ceny zostały „zamrożone” na sztucznie niskim poziomie z lat 60. Początkowo zakładano, że okres „zamrożenia” potrwa dwa lata, ale już na kilka miesięcy przed planowanym „odmrożeniem” cen Ministerstwo Spraw Wewnętrznych informowało o rosnącym napięciu społecznym: ceny mięsa i innych artykułów żywnościowych były już problemem politycznym najwyższej wagi. Od tego momentu, choć w kierownictwie zdawano sobie sprawę z celowości i nieuchronności podwyżek, tak bardzo obawiano się reakcji społeczeństwa, że odkładano ten problem tak długo jak się da. Bardzo obrazowo te obawy wyraził we wspomnieniach Józef Tejchma, bliski współpracownik Edwarda Gierka: „Zwykle nie mówi się, że chory umiera, tylko, że stan jest ciężki. Pewnych słów na mocy milczącej umowy nie wolno wypowiadać. Podobnie w naszych dyskusjach, unikamy słowa, które rodzi strach, choć dobrze wiemy o co chodzi. Czynimy aluzje, krążymy wokół sprawy, przekonujemy się «ogródkami» i patrzymy w twarze z niepokojem. To kompleks psychiczny po krwawych wydarzeniach 1970 oku. Ktoś jednak musi wydobyć z siebie to parszywe słowo: podwyżka cen mięsa”.

Choć z ekonomicznego punktu widzenia korekta cen była uzasadniona co najmniej w 1973 r., decyzję odkładano z powodów politycznych aż do 1976 r.

W czasie VII Zjazdu PZPR w grudniu 1975 r., upływającego w hurraoptymistycznej atmosferze, w wystąpieniach Gierka i Jaroszewicza znalazły się nieśmiałe zapowiedzi podwyżki cen na 1976 r. Od 1970 do 1975 r. płace realne wzrosły niemal o 42 proc., w dużej mierze dzięki utrzymywaniu niskich cen żywności. Przypomnijmy, że zapowiedziano podwyżkę cen mięsa w wysokości 69 proc., cukru, ryb o 90 proc., a średni wzrost cen artykułów żywnościowych miał wynieść 40 proc. Nic dziwnego, że społeczeństwo odebrało podwyżkę jako próbę odebrania realnych korzyści osiągniętych w poprzednich latach, zerwanie przez władzę umowy społecznej zawartej po Grudniu 1970 r.

Warszawa 1976 r. Pawilon meblowy przy ul. Przeskok. Fot. PAP/Afa Pixx/Mirosław Stankiewicz

PAP: Podwyżkom miały towarzyszyć rekompensaty. Im ktoś zarabiał więcej, tym większe miał otrzymać wyrównanie. Prof. Henryk Słabek w książce „O społecznej historii Polski 1945–1989” pisał, że to naruszało „prawie powszechne poczucie sprawiedliwości”. Czy w polskim społeczeństwie silne było poczucie sprawiedliwości społecznej i przywiązanie do egalitarnej obietnicy socjalizmu?

P.S.: Od 1944/1945 r. komunistyczna propaganda w Polsce stale wykorzystywała ideę równości społecznej, przedstawiając ją jako jedną z podstawowych wartości nowego ustroju. W połowie lat 70. znaczna część społeczeństwa w zasadzie przyjmowała model państwa opiekuńczego, ale i kontrolującego znaczną część życia obywateli, dominujące postawy cechowało przywiązanie do egalitaryzmu, co sprzyjało utrwalaniu się modelu „socjalizmu koszarowego” – opartego na silnej roli państwa i ograniczonej samodzielności jednostki.

Postawy te znajdują odzwierciedlenie w wynikach badań socjologicznych przeprowadzonych przez Instytutu Filozofii i Socjologii PAN oraz Instytut Podstawowych Problemów Marksizmu-Leninizmu na reprezentatywnej grupie niemal 3 tys. osób na temat stosunku społeczeństwa do podwyżki cen.

Badania przeprowadzono – uwaga! – nie przed podwyżką, ale w lipcu 1976 r., gdy mleko się rozlało.

Otóż wynika z nich, że niemal 60 proc. badanych rozumiało potrzebę podniesienia cen, aż 63,4 proc. opowiedziało się za rozłożeniem podwyżki na raty, a tylko 24,3 opowiadało się za utrzymaniem cen bez zmian. I teraz, w odpowiedzi na pytanie, jak zrekompensować społeczeństwu podwyżki, aż 79,8 proc. wybrało odpowiedź: „bardziej zwiększyć płace ludziom mniej zarabiającym, a mniej ludziom więcej zarabiającym”. Tylko 10 proc. opowiedziało się za zwiększeniem płac wszystkim o jednakową sumę pieniędzy, a 5,2 proc. za zwiększeniem płac o jednakowy procent zarobków. Tymczasem rekompensaty jakie zapowiedział Jaroszewicz przewidywały wypłatę 240 zł dla osób zarabiających poniżej 1300 zł i 600 zł dla zarabiających ponad 6000 zł.  Oznaczało to, że osoby zarabiające mniej otrzymywały rekompensatę większą procentowo (20 proc.) w stosunku do osób zarabiających więcej (8,3 proc.), jednak robotników interesowały konkretne kwoty, a z opublikowanych tabel wynikało jasno, że ludzie zarabiający najmniej otrzymywali dwukrotnie mniej niż zarabiający najwięcej.

Dąbrowa Górnicza, styczeń 1976 r. Budowa Huty Katowice. Fot. PAP/Jan Morek

PAP: Jakie grupy społeczne skorzystały z takiej formy rekompensat?

P.S.: Na ostatniej prostej, rekompensatę dla najlepiej zarabiających podniesiono z 500 do 600 pod naciskiem „aktywu”: kadry kierowniczej, aktywistów partyjnych, czyli grupy, której rękami partia posługiwała się w czasie „operacji cenowej”. Jaroszewicz tłumaczył to tak: „Byli towarzysze, którzy uważali tę koncepcję za niesłuszną, bo pracowali dużo i wysoko wydajnie”.

PAP: Czy podwyżki były konsultowane z Moskwą?

P.S.: Docierające do Moskwy pierwsze informacje, że polska ekipa przygotowuje się do wprowadzenia podwyżki cen żywności, wywołały najgorsze skojarzenia z kryzysem z grudnia 1970 r. Na Kremlu obawiano się, że Gierek podąża tą samą drogą co Gomułka. Moskwa kilkukrotnie przekazywała Warszawie sygnały świadczące o zaniepokojeniu. Niektórzy polscy towarzysze swoimi kanałami przekazywali swoje obawy. Np. po spotkaniu Władysława Kruczka z sowieckim ambasadorem do Moskwy poszła długa depesza o tym, że podwyżka cen grozi wybuchem społecznym. W przeddzień operacji do Moskwy w tajemnicy poleciał premier Piotr Jaroszewicz, spotkał się z premierem Aleksiejem Kosyginem i pokazał mu dokumentację tej podwyżki. Kosygin powiedział: „Chcecie podjąć decyzję politycznie niebezpieczną, a ekonomicznie nieskuteczną. Czy zapomnieliście o grudniu 1970?”. Następnie jako ekonomista dokonał kilku obliczeń i stwierdził, że w projekcie popełniono szereg błędów. Był przekonany, że rachunki rekompensat „są zrobione niedbale, więc każdy zobaczy, że to jakieś oszustwo”. Uwagi z Moskwy zostały jednak zignorowane, z wiadomym skutkiem.

Aleksiej Kosygin. Fot. United Press International; processing by Roman Kubanskiy, Public domain, via Wikimedia Commons

Natomiast Moskwa skutecznie interweniowała, gdy zorientowała się, że po chwilowym zawieszeniu podwyżki i przygotowaniu propagandowym, polscy towarzysze chcą spróbować ponownie. Otóż pod koniec czerwca w Berlinie odbyła się konferencja europejskich partii komunistycznych. Do powrotu Gierka przygotowania do nowej próby zostały zakończone. W czasie pierwszego spotkania Breżniew pocieszał Gierka i pochwalał decyzję o wycofaniu się z podwyżki. Gdy zorientował się, że polscy towarzysze chcą operację przeprowadzić jeszcze tego samego dnia poprosił Gierka o rozmowę w cztery oczy. Gierek wrócił z niej bardzo zdenerwowany i długo rozmawiał ze współpracownikami. Z relacji Andrzeja Werblana wynika, że usłyszał:

„Nie zapominajcie o 1970 r. Żadnych dalszych prób podwyższania cen. To nie jest nasza rada, to jest nasze stanowisko".

Podobnie zanotował Piotr Kostikow: „Zapomniałeś, co się stało w 1970 roku? Znowu zaczynacie robić coś, za co wszyscy będziemy płacić. Jesteśmy zdecydowanie przeciwko waszym eksperymentom, które narażają interesy wspólnoty”. Kostikow dodał: „To były kategoryczne żądania. Już nie pytania, rady, ale zdecydowana dezaprobata. Gierek był wściekły. W łeb brało całe misternie budowane partnerstwo. Breżniew potraktował swego przyjaciela brutalnie”.

W tej sytuacji polskim towarzyszom pozostało już tylko wycofać się rakiem. Zwołali wielki wiec w katowickim Spodku, pod hasłem „Z ludźmi i dla ludzi”. Gierek wystąpił tam w roli ojca narodu, wygłosił pojednawcze przemówienie i został nagrodzony owacją. Skandowano: „Partia-Gierek”, „Partia-Gierek”. Sam I sekretarz rzucił hasło: „Partia-Polska”, co sala podchwyciła skandując na przemian: „Partia-Polska, partia-Gierek, Polska-Gierek”.

Ten propagandowy triumf maskował porażkę, skoro podwyżka cen była wykluczona, od tego momentu władze musiały uciekać się do półśrodków. Jeszcze latem ogłoszono wprowadzenie kartek na cukier, a w 1977 r. ogłoszono tzw. manewr gospodarczy, sprowadzający się do próby przyhamowania frontu inwestycyjnego. Nic to jednak nie dało.

PAP: Radom, Ursus i Płock to największe ogniska protestów. Dlaczego?

P.S.: 25 czerwca od rana do centrali MSW zaczęły napływać informacje o tym, co działo się już podczas nocnych zmian w zakładach przemysłowych po przemówieniu Jaroszewicza. Dotyczyły one „przerw w pracy”, bo unikano używania słowa strajk.

CZYTAJ TAKŻE

Leśnicy upamiętnili 50. rocznicę Czerwca ’76 - iluminacja na budynku dawnego KW PZPR

Informacje takie docierały m.in. z Warszawy, z Wybrzeża. Około godziny 10 stało się jasne, że najbardziej zapalnym punktem jest Radom. Równocześnie niebezpieczna sytuacja rozwijała się w Ursusie, gdzie protestujący wyszli na tory. Jeśli zaś pytać, co łączyło takie miasta jak Radom, czy Płock, gdzie z Mazowieckich Zakładach Rafineryjnych i Petrochemicznych po zakończeniu pierwszej zmiany ruszył pochód do centrum miasta, to przede wszystkim fakt, że nie były to największe ośrodki przemysłowe i skupiska klasy robotniczej. Było to dla władz dużym zaskoczeniem. Spodziewały się raczej protestów na Wybrzeżu, w Warszawie, ewentualnie na Śląsku. Tymczasem ludzie wyszli na ulice w mniejszych ośrodkach, co wymusiło przerzucanie tam dodatkowych sił milicyjnych, m.in. ze Szczytna. Kolejną lekcją, która władze wyciągnęły z grudnia 1970 r. było to, by w dużych miastach oraz największych ośrodkach przemysłowych żyło się nieco lepiej niż w mniejszych ośrodkach, co wyraźnie widać na przykładzie zaopatrzenia sklepów. Jest wiele relacji mówiących o tym, jak ciężko żyło się w Radomiu, jak kiepskie było zaopatrzenie sklepów. Niektórzy mieszkańcy wspominają, że pierwsze w życiu banany zobaczyli dopiero w czasie wizyty u rodziny na Śląsku lub w Warszawie. Między stoczniowcami — często wykwalifikowanymi specjalistami — a pracownicami takich zakładów jak radomski «Radoskór» istniały znaczące różnice, obejmujące nie tylko poziom wynagrodzeń. Podwyżka cen była szczególnie bolesna dla robotników w takich mniejszych ośrodkach.

Radom, 25.06.1976 r. Grupa młodych ludzi jadących akumulatorowym wózkiem z narodową flagą pod gmach Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Radomiu. Fot. PAP

PAP: Czy kobiety brały udział w protestach?

P.S.: Na pierwszych zdjęciach operacyjnych wykonanych przez Służbę Bezpieczeństwa dokumentujących strajk w Zakładach Metalowych im. gen. Waltera w Radomiu widać kobiety w robotniczych fartuchach stojące i dyskutujące w grupkach przed halami.

To właśnie kobiety w rodzinach robotniczych odpowiadały za domowe budżety i one jako pierwsze wiedziały, co ta podwyżka będzie oznaczała w praktyce.

I to one pociągnęły za sobą robotników: mężów, synów, braci. Na zdjęciach z Radomia widać zresztą wyraźnie, że kobiety były równoprawnymi uczestniczkami protestu.

CZYTAJ TAKŻE

Edward Gierek - "dobry gospodarz" - urodził się 100 lat temu

PAP: Czy protestujących spotkały represje ze strony władz?

P.S.: Represje po Czerwcu ’76 robią wrażenie dobrze naoliwionego mechanizmu. Zaczęło się od bicia zatrzymanych na tzw. ścieżkach zdrowia — zarówno w Radomiu, w Komendzie Wojewódzkiej MO,w aresztach, do których przewożono zatrzymanych demonstrantów. Do podobnych praktyk dochodziło także w Warszawie. Są dziesiątki relacji i zeznań, które ofiary pobić złożyły po latach przed prokuratorami IPN. W działalności kolegiów do spraw wykroczeń świetnie widać arbitralność władz w karaniu uczestników protestów. Początkowo kolegia orzekały wyłącznie kary grzywny wobec osób, które wcześniej nie miały problemów z prawem. Kiedy władze zorientowały się, że kary są zbyt łagodne, w Komitecie Centralnym odbyła się narada przedstawicieli instytucji odpowiedzialnych za politykę karną i wkrótce ci sami ludzie ponownie stanęli przed kolegiami, co oznaczało złamanie procedury i otrzymywali niemal bez wyjątku kary trzech miesięcy aresztu. W Radomiu sądy karały w trybie przyspieszonym, później odbyły się procesy mające charakter pokazowy. Jeśli porównać odsetek ukaranych uczestników protestów w Poznaniu w Czerwcu ’56, na Wybrzeżu w Grudniu ’70 i w Radomiu w Czerwcu ’76, to – co może wydać się zaskakujące – najwyższy był on właśnie w przypadku protestów z 1976 roku. O ile wkrótce po buntach w Poznaniu i na Wybrzeżu doszło do zmiany ekip rządzących, a same protesty zostały niejako zrehabilitowane, o tyle nic takiego nie miało miejsca po 1976 r. W końcu to w procesach radomskich zapadły wyroki sięgające 10 lat więzienia. Było to coś szokującego w zestawieniu z dotychczasowym, względnie liberalnym wizerunkiem Edwarda Gierka.

PAP: Czy mimo to protesty z czerwca 1976 r. można uznać za robotnicze zwycięstwo?

P.S.: W popularnej narracji o Czerwcu ’76 dominuje pewien schemat: robotniczy protest, brutalne represje, a następnie powstanie Komitetu Obrony Robotników, czyli środowiska inteligenckiego pomagającego represjonowanym robotnikom. Staram się podkreślać coś innego: że w ciągu jednego dnia, dzięki skutecznemu protestowi, robotnicy odnieśli zwycięstwo. Owszem, zapłacili za niego później cenę — zwłaszcza ci, którzy byli bici na tzw. ścieżkach zdrowia czy stanęli przed kolegiami i sądami — niemniej skala ofiar była nieporównywalnie mniejsza niż w Grudniu ’70. Na pewno warto więc mówić nie tylko o represjach, lecz także o sukcesie robotników.

Bardzo często historia PRL-u przedstawiana jest jako ciąg kolejnych buntów: 1956, 1968, 1970, 1976 i wreszcie rewolucja „Solidarności”. Można opowiadać wręcz o specyficznej polskiej drodze przez socjalizm szlakiem strajków, buntów i manifestacji. Taka narracja ma jednak znaczące skutki uboczne: pomija codzienne doświadczenie kilku pokoleń Polaków: ludzi, którzy nie tylko się buntowali, ale po prostu żyli w tym systemie. Nie możemy o nich zapominać.

Dr Paweł Sasanka – historyk, adiunkt w Ośrodku Badań nad Totalitaryzmami w Instytucie Pileckiego. Autor pierwszego całościowego opracowania kryzysu z Czerwca 1976 r. „Czerwiec 1976. Geneza, przebieg, konsekwencje” (2006). Były pracownik IPN (2001–2024). Kończy pracę nad książką na temat odwilży i przełomu 1956 roku: „1956. Kryzys systemu władzy i przebudzenie społeczeństwa”.

Rozmawiał Igor Rakowski-Kłos (PAP)