Amerykański historyk: W ciągu ostatnich 108 lat największym sukcesem Polski i zarazem jej największą porażką była PRL

PAP: Jak wygląda dziś Polska roku z perspektywy amerykańskiego historyka, który zajmuje się nią od lat 80. XX wieku?

Prof. Brian Porter-Szűcs: - Z jednej strony jestem optymistą, zwłaszcza kiedy porównuję Polskę, którą poznałem 40 lat temu, z krajem, jaki widzę dzisiaj. Po pierwszych wizytach w Polsce cieszyłem się, że mogłem wrócić do domu, do mojego wygodniejszego życia w Stanach. Dzisiaj jest dokładnie odwrotnie. Razem z żoną planujemy nawet przeprowadzić się do Polski, kiedy za kilka lat przejdziemy na emeryturę. Polska jest teraz po prostu łatwiejszym i przyjemniejszym miejscem do życia. Różnice w kierunkach rozwoju tych dwóch krajów są naprawdę zaskakujące.

Nie da się jednak nie zauważyć, że nad Polską też zbierają się ciemne chmury, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę sytuację geopolityczną i utrzymującą się siły skrajnej prawicy w całej Europie.

PAP: W książce „Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii" pisze pan: „Polska historia, tak jak się ją zwyczajowo przedstawia, to marsz z jednego pola bitwy na drugie, z jednej opresji w drugą, od masakry do masakry, z Polską jako nieuchronną zbiorową ofiarą…” Jak wyglądałaby historia Polski, gdybyśmy odessali z niej całą tą  martyrologię?

B. P-S: Nie musimy w tej sprawie spekulować, bo wielu świetnych, młodych polskich historyków zajmuje się właśnie pisaniem takiej historii. Najnowsze badania z ostatniej dekady pokazują obraz skupiony na codziennym życiu zwykłych ludzi oraz na podobieństwach (i różnicach) między systemami społecznymi w Polsce i na całym świecie.

CZYTAJ TAKŻE

11 listopada 1918 r. Polska odzyskała wolność, ale Święto Niepodległości wprowadzono nie od razu

Z tych książek dowiadujemy się więcej o mrocznych stronach osób i ruchów, które kiedyś traktowano jak bohaterów czy świętych, a tych, których uważano za złoczyńców, zaczynamy postrzegać w sposób bardziej zniuansowany i złożony.

PAP: Polacy przestali żyć w cieniu swych narodowych traum i mitów?

B. P-S: Nie sądzę, żebyśmy mogli mówić ogólnie o „Polakach” w jakimś zbiorowym sensie. Nie ma bowiem jednej polskiej kultury – jest ich wiele. Tak było od zawsze. Pod koniec XX wieku powszechnie wyobrażano sobie, że istnieje coś jednolitego, co nazywa się „społeczeństwem polskim,” które działa jako podmiot historii.  W latach 80. ten mit był kluczowy w walce o demokrację, a jeszcze długo potem wiele osób w niego wierzyło.

Myślę, że jasne jest, iż większość Polaków, zwłaszcza młodszych, postrzega traumy z przeszłości (stalinizm, nazizm, a zwłaszcza rozbiory) jako coś zupełnie nieistotnego dla ich życia. Równie oczywiste jest jednak to, że wiele osób wciąż buduje swoją tożsamość wokół tych starych opowieści i postrzega siebie jako bojowników w wiecznej walce o narodowy honor i niepodległość.

Prof. Brian Porter-Szűcs: tempo wzrostu gospodarczego w latach 1945–1975 było niemal dokładnie takie samo jak w latach 1990 – do dzisiaj. Co więcej, PRL umożliwiła poziom mobilności społecznej, jakiego Polska nigdy wcześniej nie zaznała.

Trzeba podkreślić, że traumy historyczne (nie tylko Polsce, ale wszędzie), istnieją głównie w teraźniejszości. Niewiele jest dziś żyjących osób, które osobiście doświadczyły traumy w latach 40. XX wieku, ale ludzie wciąż mogą czuć się subiektywnie dotknięci traumą poprzez historie, których się uczą w szkołach. Ból przeszłości przestaje istnieć, jeśli nie jest przekazywany nowym pokoleniom poprzez mechanizmy transmisji kulturowej. To właśnie my tworzymy i nieustannie odtwarzamy te mechanizmy dzisiaj.

Skoro kultura nie może być ujednolicona, nie możemy oczekiwać, że pamięć historyczna będzie jednakowa. 30-letni pracownik biurowy z Warszawy i 50-letni rolnik z Podlasia oglądają różne programy telewizyjne, słuchają innej muzyki, szanują zupełnie inne autorytety, więc postrzegają polską historię w zupełnie odmienny sposób. Nie może być inaczej.

PAP: Chciałbym przytoczyć inny cytat z pana książki: „Naród można najlepiej zrozumieć, wyobrażając go sobie jako skrzynkę, do której różni ludzie trwale starają się wkładać różne rzeczy, bez końca walcząc o to, co ma się w niej znajdować, jak powinno zostać ułożone oraz czy pokrywkę należy pozostawić otwartą, czy zamkniętą.” Co wrzuciłby pan do skrzynki z napisem „Poland”?

B. P-S:  O tym właśnie pisałem w tej książce. Jako naukowiec zdaję sobie sprawę, że nigdy nie będzie jednej, uniwersalnej definicji tego, czym jest „Polska”, ale jako ktoś, komu Polska bardzo leży na sercu, mam oczywiście swoje preferencje. Cieszę się, gdy widzę, jak Polacy promują wizję swojej kultury, która jest otwarta na wszystkich i nieustannie się rozwija – jakby to było otwarte pudełko, żeby kontynuować tę metaforę.

Myślę, że Polacy zasługują na to, by być równie dumni z poezji Mickiewicza, jak i z gier wideo Projektu Red, z muzyki Chopina i Sw@da x Niczos. Przede wszystkim nie mogę się doczekać, by zobaczyć, co inni wrzucą do tego pudełka w nadchodzących latach, bo liczę na to, że będzie to coś zupełnie innego niż to, co było tam w przeszłości.

PAP: Jak na przestrzeni ostatnich 108 lat zmienił się Polski patriotyzm? Czym różni się od amerykańskiego?

B. P-S: Powtórzę to, co mówiłem wcześniej o tym, że „kultury” zawsze są w liczbie mnogiej. W tak ogromnym kraju jak Stany Zjednoczone jest to jeszcze bardziej prawdziwe niż w Polsce. Jak dziś wyraźnie widać, istnieje pewna forma amerykańskiego patriotyzmu, która jest niezwykle wąska. Wielu twierdzi, że niechrześcijanie nie mogą być prawdziwymi Amerykanami, ale są też tacy (mam nadzieję, że większość), którzy twierdzą, że przynależność narodowa w USA to pojęcie obywatelskie, a nie rasowe czy religijne.

Jeśli zajrzymy do badań o nacjonalizmie sprzed 50 lat, znajdziemy tam mnóstwo typologii. Badacze opisywali amerykański i francuski nacjonalizm jako obywatelski, przeciwstawiając go kulturowemu nacjonalizmowi Niemców czy Polaków. Te kontrasty zawsze były wyolbrzymione, jeśli nie wręcz błędne. Ameryka nigdy nie wyrosła z tego, że powstała na fundamencie niewolnictwa, a historia amerykańskiego patriotyzmu zawsze krążyła wokół domyślnych (a czasem jawnych) kategorii rasowych.

Kiedy byłem dzieckiem, w szkole uczono nas, że każdy może być Amerykaninem bez względu na pochodzenie, ale były to czasy, kiedy czarni w wielu częściach kraju nie mieli nawet prawa głosu. Niedawno znalazłem jeden ze swoich starych podręczników do historii Ameryki. Zaczynał się właśnie od tego stwierdzenia o patriotyzmie obywatelskim, a już na następnej stronie wymieniał wiele kultur, które mogłyby wchodzić w skład tożsamości amerykańskiej. Każda z nich była europejska.

Istniała więc teoretyczna otwartość połączona z niewypowiedzianymi (a przez to jeszcze bardziej szkodliwymi) wykluczeniami. W Polsce było odwrotnie. Zawsze mówiono, że Polacy to katolicy, a ich tożsamość łączyła przynależność kulturową, religijną i polityczną. Jednak to nigdy nie było do końca prawdą.

Od Konfederacji Warszawskiej z 1573 roku aż po czasy współczesne można znaleźć wiele przykładów potwierdzających, że polskość ma płynne i elastyczne granice. Koncepcja „Polaka-katolika” zawsze była silna, ale równie zawsze kwestionowana przez alternatywne punkty widzenia. Powiedziałbym więc, że zarówno w Polsce, jak i w USA historia tożsamości to historia debat i konfliktów dotyczących tego, co dokładnie stanowi o tych tożsamościach.

PAP: Polska jest od 22 lat w UE i od ponad ćwierć wieku w NATO. Czy można bez cienia przesady powiedzieć, że znaleźliśmy wreszcie po bezpiecznej stronie historii?

B. P-S: Nie da się nic powiedzieć bez cienia przesady! I nie ma czegoś takiego jak „bezpieczna strona historii”. Biorąc pod uwagę retorykę, jaką dziś słyszymy ze strony polskiej prawicy, wcale nie jest pewne, czy Polska pozostanie w UE. Nawet jeśli obecny rząd wygra kolejne wybory i pozostanie wierny UE, zwycięstwo Le Pen we Francji może sprawić, że Unia zostanie całkowicie wydrążona i pozbawiona siły.

Biorąc pod uwagę retorykę, jaką słyszymy ze strony administracji Trumpa, nie jest pewne, czy NATO w ogóle nadal istnieje jako prawdziwy sojusz. Ci, którzy wyobrażają sobie, że Traktat Waszyngtoński o NATO wciąż obowiązuje, nie zwracają uwagi na sytuację w Waszyngtonie. Nie wyobrażam sobie, żeby Trump bronił jakiegokolwiek sojusznika z NATO, a już na pewno nie przed swoim kumplem z Kremla.

Powiedziawszy to wszystko, wrócę do tego, co mówiłem na początku: planuję w najbliższej przyszłości przeprowadzić się do Polski, bo w obecnej sytuacji uważam, że przyszłość jest tu bezpieczniejsza niż w USA. Oczywiście sytuacja może się zmienić, ale na rok 2026 czułbym się bezpieczniej w Polsce.

PAP: - Dlaczego tak trudno przekuć historię Polski w „success story?”

B. P-S: Bo ludzie są tak przyzwyczajeni do opowiadania historii, w których głównymi bohaterami są narody. A skoro państwo polskie nigdy nie było wielką potęgą imperialną, nie możemy opowiedzieć o nim historii, w której na pierwszym planie byłyby wielkie osiągnięcia. To niemal tautologia i tak samo byłoby w przypadku każdego małego lub średniego państwa. Ale co z tego? Gdyby państwo polskie było mocarstwem imperialnym, to dzisiaj rozmawialibyśmy o dziedzictwie imperialnej wyzysku i przemocy.

Czy Wielka Brytania, Francja czy Stany Zjednoczone mogą być dumne ze swojego „sukcesu” w budowaniu wielkich imperiów? Badania historyczne nad imperializmem sugerują, że bardzo niewiele korzyści płynących z bycia wielką potęgą trafia do zwykłych obywateli (chociaż muszę zaznaczyć, że to wciąż kwestia sporna). Kiedy przestaniemy myśleć o historii w kategoriach nacjonalistycznych, zdamy sobie sprawę, że sukces (i porażka) przybierają wiele różnych form i na różne sposoby dotykają różne grupy ludzi.

PAP: Co było największym sukcesem Polski w ciągu ostatnich 108 lat? Co największą porażką? 

B. P-S: - Proszę pozwolić mi połączyć te dwa pytania i udzielić odpowiedzi, która może wydawać się zupełnie sprzeczna z intuicją, a nawet zaniepokoić niektórych czytelników. Na oba pytania odpowiem: Polska Rzeczpospolita Ludowa.

Łatwo dostrzec, że PRL była porażką. Autorytaryzm, ograniczenia swobód obywatelskich, katastrofalny krach gospodarczy lat 80.: to wszystko było straszne. Dzisiaj nikomu nie trzeba przypominać, że PZPR w pełni zasłużyła na odsunięcie od władzy. Jednak patrząc z dzisiejszej perspektywy, łatwo przeoczyć osiągnięcia lat 50., 60., a nawet 70. Ktoś, kto żył w latach 70., porównując swoje życie z sytuacją sprzed czterech dekad, mógłby dojść tylko do wniosku, że doświadczył cudu.

Większość ludzi nie zdaje sobie sprawy, że tempo wzrostu gospodarczego w latach 1945–1975 było niemal dokładnie takie samo jak w latach 1990 – do dzisiaj. Co więcej, PRL umożliwiła poziom mobilności społecznej, jakiego Polska nigdy wcześniej nie zaznała. Czasem mówi się, że w tym samym czasie na Zachodzie miały miejsce podobne zmiany społeczne, ale w Wielkiej Brytanii czy Francji te przemiany opierały się na wielu, wielu dekadach rozwoju gospodarczego i dostosowań społecznych. W Polsce powstały one na fundamentach niegdyś głęboko zubożałego kraju rolniczego. To naprawdę niesamowite!

Wreszcie ideologia PRL uwolniła wyobraźnię i doprowadziła do powstania ruchu, który doprowadził do upadku samego PRL („Solidarność”). Czy miliony polskich robotników w latach 30. XX wieku (albo dzisiaj!) w ogóle wyobrażałyby sobie możliwość zorganizowania strajku generalnego w obronie swoich praw? Dziesięciolecia wmawiania, że PRL to „państwo robotnicze” – nawet jeśli były to tylko puste hasła – zainspirowały miliony ludzi do myślenia, że państwo robotnicze to coś, o co warto walczyć.

PRL okazała się więc porażką, ale może największą porażką był sposób, w jaki skorumpowane, dyktatorskie kierownictwo tego państwa zdradziło obietnicę własnych przekonań i podkopało osiągnięcia, które mogłyby zostać zrealizowane i które w pewnym stopniu zostały zrealizowane.

PAP: Kto według Pana był największym Polakiem ostatnich 108 lat? Najbardziej tragiczna postać tego okresu to... ?

B. P-S: Raz jeszcze chciałbym połączyć te dwa pytania w jedną odpowiedź. Jest tyle oczywistych kandydatów, więc wymienię kogoś, o kim większość ludzi by nie pomyślała: Michał Kalecki. Podejrzewam, że mało kto o nim w ogóle słyszał, ale naprawdę zasługuje na to, by znaleźć się wśród największych Polaków współczesnej historii.

Wiele osób na świecie uważa dziś, że należy do grona najważniejszych teoretyków ekonomii, tuż obok Adama Smitha, Davida Ricardo, Alfreda Marshalla, Karola Marksa i Johna Maynarda Keynesa. To on sformułował podstawowe elementy tego, co nazywamy teorią keynesowską, jeszcze przed samym Keynesem, choć niestety opublikował je tylko w języku polskim i nie miał takiej sławy, charyzmy (ani bogactwa) jak Keynes.

Moim zdaniem, jego teorie były w rzeczywistości bardziej nowatorskie i wnikliwe niż teorie jego angielskiego odpowiednika. Był też postacią tragiczną, w sposób odzwierciedlający doświadczenia wielu ludzi z jego pokolenia (żył w latach 1899–1970). Jako Żyd spotykał się z dyskryminacją na początku swojej kariery w II Rzeczypospolitej, a potem jeszcze raz pod koniec życia, w 1968 roku. Jak na ironię, spotkała go podobna marginalizacja w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, ale tym razem dlatego, że był Polakiem.

Za życia nigdy nie został w pełni zaakceptowany przez główny nurt zachodnich ekonomistów ze względu na swoje marksistowskie poglądy, a z pracy w ONZ został wyrzucony pod presją Amerykanów. Jednocześnie nigdy nie został w pełni zaakceptowany przez kierownictwo PRL, bo był jednym z nielicznych ówczesnych intelektualistów, którzy naprawdę traktowali marksizm poważnie i chcieli go wdrażać w sposób, który stawiał na pierwszym miejscu racjonalność, empiryczną rygorystyczność i wartości humanistyczne. Zawsze wypowiadał się z marginesu, a właśnie ta marginalność pozwoliła mu dostrzec to, czego inni nie widzieli. Bardzo polska historia!

PAP: Przed II wojną światową Polska była krajem wielonarodowym, wielokulturowym, wieloreligijnym i wielojęzycznym. Jak wyglądałaby dziś, gdyby nie doszło do Holocaustu i przesiedleń?

B. P-S: To naprawdę fascynujące pytanie! Żeby wyobrazić sobie alternatywną linię czasu, w której Holokaust nigdy nie miał miejsca, załóżmy też, że nie było nazistowskiej okupacji ani II wojny światowej, a historia II Rzeczypospolitej po prostu toczyłaby się dalej. System społeczno-gospodarczy Polski wyglądałby wtedy podobnie do tego, jaki panował wówczas na południu USA. Były to regiony charakteryzujące się bardzo ubogim chłopstwem, niskim poziomem rozwoju gospodarczego, autorytarnymi rządami oraz głębokimi podziałami między grupami etnicznymi i rasowymi.

Z czasem podziały, które kiedyś nazywano Polską A (bogatsza część na zachód od Wisły) i Polską B (biedniejsza część na wschodzie), pogłębiłyby się, bo w kapitalizmie industrializacja zazwyczaj skupia się w kilku miastach. W miarę jak zbliżamy się do lat 60. i 70., wydaje się prawdopodobne, że ruchy na rzecz sprawiedliwości społecznej, które wtedy pojawiały się na całym świecie, istniałyby również w Polsce. Jestem w stanie wyobrazić sobie ruch na rzecz praw obywatelskich w Polsce, podobny do tego, który powstał w USA.

Opowiedzmy sobie optymistyczną historię, w której ruchy te odniosłyby pewne sukcesy w ramach ogólnego dążenia do większej demokracji, tak że siły sanacyjne w końcu straciłyby władzę dzięki sojuszowi między miejskimi postępowcami, związkami zawodowymi oraz przedstawicielami społeczności żydowskiej i ukraińskiej.

W takim scenariuszu jednak Endecja (musielibyśmy włączyć ją też do tej historii) mogłaby obrać strategię podobną do tej, którą stosowali republikanie w Stanach Zjednoczonych, tworząc sojusz między kręgami biznesowymi w Polsce A, Kościołem katolickim i ludnością wiejską. W XXI wieku mielibyśmy do czynienia z ostrymi konfliktami politycznymi między tymi dwoma obozami, czymś w rodzaju „wojny polsko-polskiej.” O dziwo! – przecież właśnie w takiej sytuacji jesteśmy dzisiaj, prawda?

PAP: Co jest dziś największym zagrożeniem dla polskiej niepodległości?

B. P-S:  Moim zdaniem „niepodległość” nie jest zbyt przydatną kategorią analityczną. Kraj może być niepodległy, a mimo to rządzony przez tyrański rząd, więc jego mieszkańcy mają niewiele rzeczywistej autonomii. Równie dobrze kraj może być częścią większego podmiotu politycznego, w którym prawa obywatelskie są dobrze zabezpieczone. Kto w tym porównaniu jest bardziej wolny?

Przeformułowałbym więc to pytanie: co stanowi największe zagrożenie dla wolności Polaków?  W tym świetle odpowiedź na to pytanie w Polsce jest taka sama jak w wielu innych krajach: siły autorytaryzmu rosną niemal wszędzie. Wszyscy stoimy w obliczu bardzo podobnego zagrożenia, które nie ogranicza się geograficznie do żadnego konkretnego kraju.

PAP: W Polsce coraz częściej mówi się o groźbie drugiej Jałty? Czy taki podział świata między mocarstwa jest możliwy?

B. P-S: Spośród wielu problemów, z którymi się borykamy, ten jest raczej na dalszym miejscu na mojej liście zmartwień. Trump i Putin to nie Roosevelt i Stalin, i nie mają możliwości, żeby podzielić świat między sobą. Nie żyjemy już w świecie supermocarstw o geopolitycznej sile. Zarówno Trump, jak i Putin mogą sprawić sąsiadom sporo bólu, ale nie są w stanie dyktować warunków całemu światu.

Jak już wspomniałem, wątpię, żeby Trump zmobilizował siły USA do obrony Europy przed Putinem, a nawet gdyby chciał to zrobić, nasze siły zbrojne są poważnie osłabione przez szaleństwo wojny w Iraku. Jednak porzucenie krajów bałtyckich czy Polski nie oznacza, że padną one ofiarą rosyjskiej agresji, bo Putin też wyczerpał potencjał swojego kraju swoją nieudolną (nie mówiąc już o złowrogiej) wojną na Ukrainie.

Oczywiście nie możemy liczyć na racjonalność w rosyjskim procesie decyzyjnym, więc wybuch wojny w regionie bałtyckim jest możliwy. Taki atak wywołałby przynajmniej reakcję krajów skandynawskich i Polski, a najprawdopodobniej także niektórych innych krajów europejskich (choć może nie wszystkich, w zależności od tego, co stanie się z AfD w Niemczech czy Le Pen we Francji). Tak czy inaczej, jesteśmy bardzo daleko od tej wyjątkowej sytuacji z 1945 roku, która pozwoliła USA i ZSRR ustalić warunki globalnego porządku.

* Brian Porter-Szűcs (ur. 1963) profesor historii na University Michigan-Ann Arbor, gdzie od 1994 roku wykłada historię gospodarczą, historię idei kapitalizmu oraz socjalizmu, autor bestsellera „Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii” (w Polsce nakładem Wyd. Filtry) i „Wiara i Ojczyzna. Katolicyzm, nowoczesność i Polska”, oraz wielu innych publikacji. Ma polskie korzenie – jego rodzina ze strony matki pochodzi z Mławy.  (PAP) 

rozmawiał Jacek Pawlicki 

aszw/