Marszałek Senatu Małgorzata Kidawa-Błońska na konferencji Instytutu Zachodniego „Polska Zachodnia czy wciąż Ziemie Odzyskane? Co zostało z odrębności po 80 latach?”. Fot. FB Małgorzaty Małgorzaty Kidawy-Błońskiej
Historia ziem zachodnich i północnych jest niezwykła, warta upowszechniania i naszej wspólnej troski – powiedziała w środę Małgorzata Kidawa-Błońska, marszałek Senatu RP, podczas otwarcia konferencji „Polska Zachodnia czy wciąż Ziemie Odzyskane? Co zostało z odrębności po 80 latach?”, która odbyła się w Senacie.
Małgorzata Kidawa-Błońska mówiła, że historia najnowsza ziem zachodnich i północnych jest trudna i pełna dramatycznych wydarzeń, a przyłączone ziemie po II wojnie światowej były zniszczone i wyludnione. Zasiedlali je Polacy ze wschodu i Polski centralnej.
- Niezbędne było tutaj odnalezienie wspólnego języka, zbudowanie więzi oraz poczucia wspólnoty i przynależności wewnątrz niezwykle zróżnicowanych lokalnych społeczności, pomiędzy przesiedleńcami z Kresów, miejscową ludnością, a także osadnikami z różnych części Polski. Polakom przesiedlonym na ziemi zachodniej i północnej towarzyszyło poczucie wykorzenienia, tymczasowości i tęsknoty za utraconymi ziemiami – powiedziała Kidawa-Błońska.
Podkreśliła, że z perspektywy lat można mówić o niebywałym sukcesie wynikającym z ogromnego zaangażowania i silnej woli Polaków, o przejściu od strachu i niepewności do gospodarczego i infrastrukturalnego rozwoju, który jest podziwiany w całej Europie.
- Dziś dla młodych ludzi Kołobrzeg, Wrocław czy Wałbrzych są tak samo polskie jak Kraków czy Płock. Historia ziem zachodnich i północnych jest niezwykła, warta upowszechniania i naszej wspólnej troski – dodała.
Dr hab. Michał Nowosielski, dyrektor Instytutu Zachodniego im. Zygmunta Wojciechowskiego, powiedział, że Instytut wrócił do badań prowadzonych kilkadziesiąt lat temu, dotyczących procesów wrastania polskiej społeczności na nowych terytoriach.
- Wracamy też do nowatorskich metod, ponieważ przeprowadzamy badanie, którego do tej pory nie było. Zadajemy polskiemu społeczeństwu w dużym, reprezentatywnym badaniu pytanie o to, czym te ziemie zachodnie dla nich są. Zarówno dla mieszkańców tych ziem, jak i dla mieszkańców innych regionów – powiedział dyrektor Nowosielski.
Prof. dr hab. Andrzej Sakson przypomniał historyczny kontekst włączenia ziem zachodnich i północnych do Polski po II wojnie światowej i zwrócił uwagę na wzrost zainteresowania historią tych regionów.
- Widzę potrzebę budowy nowej opowieści o ziemiach zachodnich bazującej m.in. na mitologii pionierskiej. Osobiście jestem zwolennikiem powstania Muzeum Ziem Zachodnich i Północnych we Wrocławiu jako swoistej kotwicy tożsamościowo-instytucjonalnej dla Ziem Odzyskanych i potrzeby prowadzenia przemyślanej polityki pamięci wobec tych obszarów – powiedział socjolog.
Podczas konferencji dr Małgorzata Bukiel i dr Piotr Cichocki przedstawili wyniki badania przeprowadzonego w 2025 roku na próbie 2500 osób w pięciu województwach.
- Chcieliśmy się dowiedzieć, czy w świadomości Polaków te Ziemie Odzyskane jeszcze w ogóle funkcjonują. Kolejnym pytaniem, które spędzało nam sen z powiek, było to, czy mieszkańcy tych terenów, które nazywamy Ziemiami Odzyskanymi, różnią od reszty Polski, czyli od mieszkańców innych województw. Postanowiliśmy zbadać nie tylko to, czy Ziemie Odzyskane różnią się od reszty Polski, ale korzystając z tego, że mieliśmy już gotowe narzędzia, postanowiliśmy sprawdzić, czy Ziemie Odzyskane różnią się między sobą – powiedziała dr Bukiel.
Z przeprowadzonych badań wynika, że ziemie zachodnie i północne (ZZiP) – mierzone postawami i opiniami ich mieszkańców – nie istnieją jako odrębny region społeczno-kulturowy. Choć region ten nadal bywa wyodrębniany w świadomości i deklaracjach Polaków, zarówno tych mieszkających na ZZiP, jak i w pozostałych regionach kraju, to analiza wyników sondaży opinii nie wykazuje trwałego, systematycznego wzorca różnic, który uzasadniałby traktowanie ZZiP jako socjologicznie odrębnego regionu. Pod względem poczucia związku z miejscem zamieszkania, krajem czy Europą ZZiP nie tworzą żadnej wyodrębnionej, spójnej całości. „80 lat od przyłączenia tych ziem do Polski można więc mówić o integracji dokonanej – nie w sensie deklaratywnym czy administracyjnym, lecz jako rzeczywistym, empirycznie potwierdzonym procesie zatarcia różnic” – piszą autorzy badania.
Tam, gdzie różnice się pojawiają, są one najczęściej efektem innych czynników: różnic pokoleniowych, poglądów politycznych oraz lokalnej sytuacji społeczno-ekonomicznej. Podział na ZZiP i resztę kraju traci moc wyjaśniającą na rzecz zmiennych, które kształtują postawy Polaków niezależnie od historii przyłączenia tych ziem.
„Najwyraźniej widać to w najmłodszym pokoleniu, dla którego różnice nazewnicze, historyczne i tożsamościowe między ZZiP a resztą kraju praktycznie zanikają. Na poziomie postrzegania ZZiP mniej widoczna jest także polaryzacja polityczna” – można przeczytać w raporcie.
Regiony nazywane w okresie Polski Ludowej Ziemiami Odzyskanymi wykazują pewne cechy wspólne, takie jak relatywnie wyższa akceptacja dla niemieckiego i radzieckiego dziedzictwa kulturowego czy przypisywanie większego znaczenia II wojnie światowej i zmianie granic w postrzeganiu przeszłości. Jednocześnie różnią się od siebie w innych kwestiach dotyczących pojęć stosowanych na określenie tych terenów, oceny poziomu życia czy poczucia identyfikacji regionalnej. Zidentyfikowane podobieństwa mogą wynikać ze specyficznego statusu tych ziem w przeszłości, różnice natomiast wskazują na zróżnicowaną dynamikę procesów zachodzących w poszczególnych regionach ZZiP w ciągu ostatnich 80 lat.
Według autorów badania wyjątkiem od tego ogólnego obrazu integracji jest sfera pamięci i dziedzictwa kulturowego, gdzie ZZiP zachowują własną specyfikę. „Nie przekłada się to jednak na odrębność w sferze postaw politycznych, tożsamościowych czy instytucjonalnych – raczej na specyficzną, lokalnie zakorzenioną pamięć historyczną, współistniejącą z w pełni zintegrowaną tożsamością narodową” – piszą autorzy badania.
Cały raport jest dostępny na stronie internetowej Instytutu Zachodniego: iz.poznan.pl.
Instytut Zachodni im. Zygmunta Wojciechowskiego jest ośrodkiem analitycznym, który od 1944 roku specjalizuje się w tematyce Niemiec i relacjach polsko-niemieckich. Od 2016 roku funkcjonuje pod bezpośrednim nadzorem Prezesa Rady Ministrów.
irk/ miś/
