Mówią Wieki 8/2026. Fot. materiały prasowe
Dzięki filmowi Christophera Nolana cały świat przypomniał sobie o Homerze i jego Odysei. O tym, czym był ten epos w dziejach zachodniej cywilizacji przeczytać można w nowym magazynie „Mówią Wieki”.
- Homer naprawdę towarzyszy nam w każdym momencie dziejów naszej kultury, ale musimy pamiętać, że dziś to zupełnie inne obcowanie: teksty przypisywane Homerowi stają się opowieścią sensacyjną czy wręcz historią o superbohaterach – tak o fenomenie popularności Homera opowiada w opublikowanej w magazynie „Mówią Wieki” rozmowie z Michałem Baranowskim prof. Marek Węcowski.
Wybitny starożytnik, autor wydanej niedawno przez „Znak” książki „Homer na nasze czasy”, wyjaśnia, że zarówno Iliada, jak i Odyseja są – i były w swojej epoce, czyli w drugiej połowie VIII wieku p.n.e. – próbą odnalezienia się w gwałtownie zmieniającym się świecie.
- Powstały w czasach, gdy ten świat niesamowicie przyspieszył. Możemy tu znaleźć duchowe analogie do współczesności – do świata, w którym sami żyjemy od ćwierćwiecza i który w coraz bardziej nieoczekiwany sposób zmienia się wokół nas, sprawiając, że każdy z nas przeżył już w swoim życiu kilka odrębnych epok – zaznacza prof. Węcowski.
Przypomina, że Homer żył w epoce równie gwałtownych przemian, a zarazem ciągłego patrzenia w przeszłość jak my w XXI wieku i dodaje, że nasza więź z dziełami Homera wynika ze wspólnego źródła: z uniwersalnego doświadczenia życia w epoce przełomu.
Wyznaje, że gdyby sam się wziął za ekranizację Odysei czy Iliady, nakręciłby je w konwencji komediowego serialu Kaos, a akcja mogłaby się dziać w Ameryce Południowej.
- Dla mnie to jest opowieść ponadhistoryczna i pozahistoryczna. Ona ma sens gdziekolwiek, kiedykolwiek i w każdym kontekście. Antygonę też można nakręcić wszędzie: w Warszawie, w Nowym Jorku, w Szanghaju albo w średniowiecznym mieście. Homer to nie są opowieści historyczne i ich akcja nie dzieje się w żadnym konkretnym historycznym momencie. Spory historyczne o akcję Iliady i Odysei nie mają sensu – wyjaśnia prof. Węcowski.
W kolejnym tekście w tym samym numerze magazynu „Mówią Wieki” prof. Andrzej Wypustek, historyk z Uniwersytetu Wrocławskiego zwraca uwagę, że dla starożytnych Greków eposy Homera miały podobne znaczenie, co Biblia w świecie chrześcijan.
- W obu przypadkach chodzi o fundamentalne, formacyjne, kształtujące światopogląd księgi, podstawę mądrości, wiedzy i wszelakich sztuk, a także wykładnię moralności - wyjaśnia.
Przypomina, że w starożytności z eposami Homera ludzie stykali się od najmłodszych lat. Dzieci mogły mieć z nimi kontakt w postaci kołysanek, Homera sylabizowano, czytano, dyktowano, kopiowano, streszczano, parafrazowano w szkołach wszędzie tam, gdzie zamieszkiwali Grecy albo ludzie, którzy aspirowali do greckiej kultury.
- Znajomość dzieł Homera definiowała poczucie tożsamości starożytnych Greków, decydowała o tym, czy ktoś przynależał do kręgu cywilizacji greckiej. Umożliwiała codzienne w niej funkcjonowanie, odbiór dzieł sztuki, rozumienie tego, co działo się w teatrze, w czasie różnych świąt i uroczystości, lekturę wielu innych dzieł literatury, innych eposów, liryki, tragedii, a nawet niektórych relacji historyków – podkreśla historyk i dodaje, że na Zachodzie wraz z kryzysem i upadkiem imperium w III–V wieku n.e. obecność Homera w edukacji zaczęła powoli zanikać, ale w Bizancjum, dzięki znajomości greki, o eposach Homera tak szybko nie zapomniano.
W magazynie „Mówią Wieki” znalazło się również miejsce dla innych poza Homerem tematów.
Rafał Apanowicz - pomysłodawca i założyciel strony „Polskie Internetowe Muzeum Yerba Mate” napisał o człowieku, który nauczył Polaków pić ten napar.
Był nim pochodzący z Wrocławia (wtedy Breslau) Paulo Curt Gerechter. Rodzinne miasto opuścił w 1903 r., by szukać szczęścia w Amazonii. Gdy zgromadził już pewien majątek, m.in. na intratnym handlu, wrócił na Śląsk, ale jako stałe miejsce zamieszkania (i robienia interesów) wybrał zamiast Wrocławia Katowice. Założył tam hurtownię węgla, ale przy okazji wyciągnął też korzyści ze swojego brazylijskiego epizodu. Mając w kieszeni brazylijski paszport został honorowym konsulem tego kraju w Katowicach. Powołał też Polsko Brazylijskie Towarzystwo dla Importu Herva Matte. I choć w interesach wiodło się mu różnie, a godność konsula też w pewnym momencie stracił, to brazylijski paszport ocalił mu w czasie II wojny światowej życie. Bez niego jako Żyd zapewne by trafił do Auschwitz.
Gerechter (od 1938 r. posługujący się nazwiskiem Justo) wykorzystał brazylijskie obywatelstwo i swoje koneksje, by zorganizować ucieczkę do Brazylii pewnemu żydowskiemu muzykowi. Wojenna blokada szlaków morskich go jednak zrujnowała – doczekał wyzwolenia, by ostatnie lata życia spędzić w niedostatku w Rio de Janeiro.
Czytelnicy magazynu „Mówią Wieki” nie mogą przegapić artykułu Agaty Olenderek, historyczki z Muzeum Niepodległości w Warszawie. Bohaterką jest Polina Mołotow, która w latach trzydziestych zadawała Kremlowi szyku i urody, a jednocześnie uchodziła za najbardziej wpływową kobietę na dworze Stalina. Ani uroda, podkreślona drogimi futrami i francuskimi perfumami, ani pozycja jej męża – Wiaczesława Mołotowa – nie uchroniły jej przed aresztowaniem i deportacją do Kazachstanu. Stalin obarczał ją prawdopodobnie częścią odpowiedzialności za samobójczą śmierć jego żony. Nadieżda zastrzeliła się 8 listopada 1932 r. po tym, jak podczas wydanego na Kremlu przyjęcia mąż – „czerwony car” ją publicznie sponiewierał. A Polina była ostatnią osobą, która Nadieżdę widziała przed samobójczym strzałem – dla podejrzliwego Stalina był to wystarczający powód, żeby Polinę umieścić na swojej czarnej liście. Z wykonaniem jednak się nie spieszył.
Polina została aresztowana dopiero w styczniu 1949 r. i, rzecz jasna, pod zupełnie innymi zarzutami niż wściubianie nosa w prywatne życie Stalina.
Trafiła do więzienia na Łubiance w futrze z norek, jedwabnym szalu i pachnąca perfumami Chanel numer 5. Kolegium Specjalne Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR skazało ją na pięć lat zesłania, co w porównaniu z seryjnie wydawanymi wyrokami śmierci (nawet na osoby skoligacone ze Stalinem) nie było specjalną opresją. Polina nie była torturowana i zesłano ją do Kazachstanu. Stalin zsyłając Polinę, być może chciał trzymać w szachu samego Wiaczesława Mołotowa. Ten nie ośmielił się wstawić za swoją byłą żoną (przed aresztowaniem polecono jej wziąć rozwód), ale – o czym przypomina Autorka artykułu - każdego wieczoru stawiał dla niej nakrycie, kiedy samotnie jadł kolację.
Podupadający na zdrowiu i wietrzący wszędzie wokół siebie spiski dyktator w 1953 r. szykował nową czystkę, której ofiarami mogli paść zarówno Wiaczesław, jak i Polina. Uratowała ich śmierć Stalina.
Nazajutrz po pogrzebie „Ojca Narodów”, Beria kazał wypuścić Polinę (przebywała akurat w więzieniu w Moskwie) na wolność. Pomimo osobistych doświadczeń do końca życia nie przestała Stalina wielbić, podobnie jak to robił też jej mąż. (PAP)
