Pomnik Poznańskiego Czerwca 1956 roku. Fot. PAP/Jakub Kaczmarczyk
Dwa krzyże, stojące od 45 lat w centrum Poznania, przypominają marsz robotników z 28 czerwca 1956 roku i ofiary, jakie poniosło miasto w walce „o wolność, prawo i chleb”. Pomnik Poznańskiego Czerwca ‘56 jest nie tylko miejscem pamięci, ale także jednym z najważniejszych symboli miasta.
70 lat temu, 28 czerwca 1956 r., poznańscy robotnicy Zakładów Cegielskiego, wówczas Zakładów im. Stalina, podjęli strajk generalny i zorganizowali demonstrację uliczną, krwawo stłumioną przez milicję i wojsko. Według badań IPN w starciach zginęło co najmniej 58 osób, a kilkaset zostało rannych.
Inicjatywa budowy pomnika upamiętniającego robotniczy zryw pojawiła się podczas pierwszego spotkania Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego Wielkopolskiej NSZZ „Solidarność” 10 października 1980 roku. Konkurs na projekt ogłosił już 5 grudnia 1980 r. Społeczny Komitet w porozumieniu ze Związkiem Polskich Artystów Plastyków oraz Stowarzyszeniem Architektów Polskich.
Na konkurs nadesłano 67 prac. Początkowo zwyciężył projekt „Kierunek” autorstwa Anny i Krystiana Jarnuszkiewiczów oraz Marka Sarełły, jednak spotkał się on z negatywną oceną zarówno komisji, jak i samych mieszkańców. Jak podkreśliła w rozmowie z PAP historyczka Kinga Przyborowska, p.o. dyrektora Muzeum Powstania Poznańskiego – Czerwiec 1956, „wobec wielu sprzeciwów autorzy sami wycofali swoją propozycję”.
– Projekt już na etapie rozpisania konkursu miał jasne wytyczne, jak powinien wyglądać. Dlatego też początkowo praca, która wygrała konkurs, nie zyskała społecznej aprobaty – wskazała Przyborowska.
Jak tłumaczyła, „osobom decydującym o tym, jak ma wyglądać Pomnik Poznańskiego Czerwca 1956, zależało w szczególności na tym, aby był monumentalny i wznosił się ponad miasto. Tutaj też ta koncepcja, która początkowo wygrała, nie wpisała się zarówno w te założenia, jak i rozczarowała samych Poznaniaków”.
Według założeń pomnik miał też odwoływać się do symboliki krzyża i orła oraz w sposób czytelny wyrażać idee solidarności społecznej.
Po prezentacji wszystkich prac na wystawie pokonkursowej największe poparcie zdobył projekt „Jedność” autorstwa rzeźbiarza Adama Graczyka i architekta Włodzimierza Wojciechowskiego. Przyborowska podkreśliła, że duże znaczenie dla wyboru koncepcji, która ostatecznie została zrealizowana, miała także opinia historyczki prof. Brygidy Kurbis. Wskazywała ona, że projekt ten rzeczywiście w sposób symboliczny nawiązuje zarówno do idei zgłoszonych w postulatach konkursowych, jak i odwzorowuje to, o co walczyli Poznaniacy w 1956 roku.
- Jeżeli chodzi o samą symbolikę pomnika, to nawiązuje ona do solidarności zarówno robotników, jak i innych grup społecznych, które pojawiły się wtedy na ulicach Poznania. Stąd właśnie dwa krzyże wznoszące się do góry, splecione sznurem. Mały orzeł, czyli jakby małe pisklę znajdujące się obok pomnika, ma z kolei obrazować zarówno walkę o wolność, jak i odradzającą się Polskę – zaznaczyła Przyborowska.
Ze względu na konieczność dotrzymania daty odsłonięcia pomnika, przypadającej na 25. rocznicę wydarzeń, zmieniono pierwotnie planowany materiał z kamienia na platerowaną blachę nierdzewną, dostarczoną z Huty Batory w Chorzowie. W budowę zaangażowali się także robotnicy Cegielskiego. Pylony krzyży przetransportowano na plac Adama Mickiewicza 19 czerwca 1981 roku trasą nawiązującą do przemarszu robotników z 1956 roku.
Znów można zwiedzać Muzeum Powstania Poznańskiego – Czerwiec 1956
Pomnik odsłonięto 28 czerwca 1981 roku. Uroczystość zgromadziła około 200 tys. osób, a aktu odsłonięcia dokonał Stanisław Matyja, uznawany za jednego z nieformalnych przywódców protestu.
– Jednym z najważniejszych momentów uroczystości było opuszczenie z wieży Zamku Cesarskiego listy ofiar – obejmującej wówczas 7 osoby. Był to pierwszy oficjalny i publiczny odczyt nazwisk ofiar – zaznaczyła Przyborowska, dodając, że w późniejszym czasie lista ofiar Poznańskiego Czerwca została zweryfikowana i według obecnie dostępnych danych, w Poznańskim Czerwcu zginęło co najmniej 58 osób.
Na pomniku umieszczono także daty kolejnych wystąpień społecznych w PRL: 1968, 1970, 1976 i 1980 rok. Po wprowadzeniu stanu wojennego i wydarzeniach w kopalni „Wujek” zaczęto dopisywać także rok 1981, który później trwale uwzględniono podczas renowacji monumentu. W późniejszym okresie zmodyfikowano również napis, uzupełniając go o słowa: „O Boga”.
Od czasu odsłonięcia pomnik stał się jednym z najważniejszych symboli miasta. Od lat, w tym właśnie miejscu, odbywają się główne obchody rocznic poznańskiego zrywu.
Anna Jowsa (PAP)
ajw/ lm/
