„Proces Eligiusza Niewiadomskiego” to spektakl o tym, jak się kreuje postać świętego, który jest zbrodniarzem

11 listopada w Teatrze Powszechnym im. Zygmunt Hübnera zaplanowano warszawską premierę „Procesu Eligiusza Niewiadomskiego — trybuny sądowej”, teatralnej rekonstrukcji procesu zabójcy pierwszego prezydenta niepodległej Polski, Gabriela Narutowicza. 

- To spektakl oparty o dokumenty sądowe oraz doniesienia prasowe z lat dwudziestych. Przerażające dokumenty, pokazujące, że my dzisiaj we współczesnej Polsce posługujemy się podobnymi figurami retorycznymi — wyjaśnił Bartosz Szydłowski, dodając, że nadal jesteśmy złapani w pułapkę złych emocji, auto-sabotażu społecznego. - Dlatego właśnie sięgnęliśmy po ten tekst, bo on w sposób przerażający pokazuje nam współczesny nasz portret pogubienia się w spolaryzowanych narracjach.

- To, co wydarzyło się w 1922, czyli mord na pierwszym prezydencie Polski, w kraju, który się rodził po odzyskaniu wolności, w kraju, który miał nadzieję na inną rzeczywistość, stanowi w pewien sposób mord założycielski smutnej, rozgoryczonej, pełnej resentymentu Polski — mówił. - Grzech, który się nieustająco powiela i powtarza przez kolejne lata. Często się pytamy, dlaczego my w tym chocholim tańcu tkwimy. I odpowiedzi musimy szukać również w przeszłości — tłumaczył reżyser, dodając, że wraz z współtwórcami spektaklu szukają archetypu lęku, strachu i resentymentu.

- Czynimy to w gruncie rzeczy w duchu takiego obywatelskiego gestu. Gestu niezgody na przemoc w przestrzeni publicznej, gestu niezgody na radykalizację języka, gestu niezgody na podziały i głębokie polaryzacje — mówił. - I w nadziei na to, że rytualizując pewne czasami nawet straszne doświadczenia historyczne w teatrze, nakłonimy do refleksji, damy przestrzeń na emocjonalne przeżycie i odczynimy ten świat — wyjaśnił. - Mamy szansę wypowiedzieć się w imię nadziei, że mamy jeszcze czas i szansę na opamiętanie się jako społeczeństwo — podkreślił Bartosz Szydłowski.

Pytany, skąd wziął się pomysł na to przedstawienie, reżyser powiedział: - Przede wszystkim znalazłem w antykwariacie oryginalny dokument wydany w latach 20. przez Stanisława Kijeńskiego. Jak zacząłem to czytać, to po prostu mnie zmroziło. To był pierwszy moment, gdy poczułem, że przyjdzie chwila, w której ja to po prostu będę chciał wystawić — mówił. - Druga rzecz jest taka, że zależało mi na tym, żebyśmy usłyszeli język, figurę i frazę tamtych czasów. Stąd narodził się na początku pomysł rejestracji i grania filmowego pod kamery, tak żeby słowo było tutaj najważniejsze, żebyśmy pokazali, jak możemy się przeglądać nieustająco w tym samym zwierciadle — wyjaśnił twórca przedstawienia.

- Oczywiście w trakcie pracy nad spektaklem te sensy się coraz bardziej rozpulchniają, rozbudowują. Jedna z warstw spektaklu to opowieść o tym, jak media przenoszą pewne fakty i zmieniają ich kontekst. Jak emocjonalnie budowany obraz działa na widza, jak się kreuje postać świętego, który przecież jest zbrodniarzem — zaznaczył reżyser, dodając, że w spektaklu są też elementy pełnego współuczestniczenia. - To nie jest tylko i wyłącznie świat do podglądania przez widza, ale umożliwia bycie częścią tej zbiorowości — tłumaczył.

Przyznał, że zawsze w swoich spektaklach miesza zawodowych aktorów najwyższej próby z amatorami. - Z ludźmi, którzy po prostu z jednej strony kochają teatr, a z drugiej strony chcieli wykazać się współodpowiedzialnością w takim geście obywatelskim — mówił. - Oni są bezpośrednim wehikułem, można powiedzieć, tej energii publiczności, która się aktywizuje w trakcie — powiedział reżyser.

- Moje spektakle mają mocno polityczny wymiar, ale tak naprawdę są w gruncie rzeczy przesycone głęboką empatią. Są próbą włączenia w to poczucie wspólnoty wszystkich. Tych, którzy mają energię radykalną, tych, którzy mają energię liberalną, oraz tych, którzy mają energię zupełnej obojętności — wyjaśnił Bartosz Szydłowski, zaznaczając, że chce, żebyśmy wspólnie poszukali tego mianownika, który nas połączy. - To jest niejako idea fixe tych moich przedstawień — podkreślił.

11 listopada 2025 roku, odbyła się krakowska premiera „Procesu…” w Teatrze Łaźnia Nowa. Pytany, dlaczego zdecydował się na realizację nowej wersji spektaklu w zmienionej obsadzie w Warszawie, Bartosz Szydłowski powiedział: - Wierzę w genius loci, wierzę w takie rytuały teatralne, które znaczą więcej niż tylko i wyłącznie przedstawienia. - Im bardziej jesteśmy blisko centrum wydarzeń, a w Warszawie to wszystko się działo, tym głębiej zaczynamy dialogować już nie tylko z koncepcją inscenizacji, nie tylko z materią teatralną, ale z duchami, które gdzieś ciągle wałęsają po ulicach Warszawy — tłumaczył.

- Wczoraj byłem na przykład na grobie Gabriela Narutowicza w katakumbach Bazyliki Archikatedralnej św. Jana Chrzciciela. Próbuję sobie to wszystko wyobrażać. Bardzo ważne jest też to, że Warszawiacy wyłonieni w castingu biorą udział w tym przedstawieniu — wyjaśnił Bartosz Szydłowski.

Reżyser przyznał, że dla niego ważny jest fakt, że ten spektakl powstaje całkowicie na nowo, z obsadą złożoną z aktorów Teatru Powszechnego. - Wcześniej grał z nami tylko Andrzej Kłak i Krzysztof Zarzecki, który gra Niewiadomskiego — zaznaczył.

- To znakomita, zupełnie inna jakość pracy, inny rodzaj energii, inny rodzaj podejścia do postaci. One są rozbudowane w porównaniu ze spektaklem krakowskim. Na przykład świadkowie mają większe partie, bardziej pokazują absurdalność tego procesu — tłumaczył.

- Ta tragedia spadła jak grom z jasnego nieba i okazało się, że państwo też nie było przygotowane. Podjęto niewłaściwe decyzje, chyba jednak podszyte pewnymi politycznymi obawami w związku z tym, że w Warszawie były zamieszki — mówił. - Pojawiły się pokusy, rozprawienie się z tym radykalnym prawicowym skrzydłem, ale równocześnie wydawało się, że najprostszą sytuacją będzie całkowicie zapomnienie o zabójstwie prezydenta i skazanie na śmierć Niewiadomskiego — wyjaśnił Bartosz Szydłowski.

9 grudnia 1922 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało pierwszego prezydenta Rzeczypospolitej, którym został Gabriel Narutowicz. Wybór wywołał gwałtowny sprzeciw części prawicy. Przeciwko prezydentowi rozpoczęła się brutalna kampania polityczna i prasowa. Na ulicach Warszawy dochodziło do demonstracji i starć. Przeciwnicy Narutowicza podkreślali, że w zwycięstwie pomogły mu m.in. głosy przedstawicieli mniejszości narodowych.

16 grudnia 1922 r., w warszawskiej Zachęcie malarz i krytyk sztuki Eligiusz Niewiadomski oddał trzy strzały. Prezydent Narutowicz zginął na miejscu. Niewiadomski był przekonany, że w imię „ratowania ojczyzny” miał prawo zabić.

30 grudnia 1922 r. przed Sądem Okręgowym w Warszawie rozpoczął się jego proces. „Wiedziałem, że to zbrodnia. Ale wiedziałem też, że to obowiązek” – deklarował w ostatnich słowach przed sądem 53-letni Eligiusz Niewiadomski.

Spektakl będzie realizowany równocześnie zarówno na Małej, jak i Dużej Scenie. Widzowie Małej Sceny będą świadkami rekonstrukcji teatralnej procesu, a publiczność zgromadzona na Dużej Scenie będzie śledzić transmisję procesu na żywo. W finale wszyscy aktorzy i widzowie spotkają się na Dużej Scenie.

Reżyseria — Bartosz Szydłowski. Adaptacja — Łukasz Drewniak. Scenografię i kostiumy zaprojektował Jerzy Basiura. Reżyseria świateł — Paweł Labe. Muzyka — Dominik Strycharski. Za multimedia odpowiada Peter Fick.

Na „ławie oskarżonych” zasiądzie Krzysztof Zarzecki. W pozostałych rolach wystąpią: Grzegorz Artman, Michał Czachor, Grzegorz Falkowski, Adam Ferency, Anna Ilczuk, Andrzej Kłak, Tomasz Kocuj, Małgorzata Lipczyńska, Mateusz Łasowski, Oskar Stoczyński, Andrzej Seweryn (w materiale wideo), Andrzej Szeremeta i Kazimierz Wysota.

Scenariusz spektaklu powstał na podstawie dokumentu sądowego „Proces Eligjusza Niewiadomskiego. O zamach na życie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Gabryela Narutowicza w dniu 16 grudnia 1922 r. Odbyty w Sądzie Okręgowym w Warszawie dnia 30 grudnia 1922 roku” w opracowaniu Stanisława Kijeńskiego z 1923 r.

Premiera - 11 listopada o godz. 19.30 w Teatrze Powszechnym im. Zygmunta Hübnera w Warszawie. Kolejne przedstawienia - 12 i 13 listopada.

11 listopada o godz. 18, tuż przed warszawską premierą spektaklu, odbędzie się debata „Jaki faszyzm nadchodzi? Jak bronić demokracji i swobód obywatelskich w czasach autorytarnej fali”, organizowana przez Instytut Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza. Punktem wyjścia do rozmowy będzie pytanie o kondycję współczesnej demokracji, mechanizmy radykalizacji życia publicznego oraz narastającą falę autorytaryzmu. Uczestnicy zastanowią się, w jaki sposób język politycznej nienawiści, polaryzacja społeczna i podważanie demokratycznych instytucji wpływają na współczesne społeczeństwa oraz jak skutecznie bronić swobód obywatelskich. Debata stanie się również okazją do refleksji nad aktualnością wydarzeń sprzed ponad stu lat, które doprowadziły do zabójstwa pierwszego prezydenta II Rzeczypospolitej.

W debacie, którą poprowadzi Paulina Januszewska, wezmą udział: prof. dr hab. Adam Leszczyński — historyk, socjolog i dyrektor Instytutu Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza, dr Przemysław Witkowski — politolog, badacz ekstremizmów politycznych i zastępca dyrektora Instytutu Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza oraz prof. dr hab. Andrzej Leder — filozof, profesor Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. 

Rozmawiał Grzegorz Janikowski (PAP)

gj/ aszw/