Kultura i sztuka w okresie międzywojennym

19.11.2012 aktualizacja 19.07.2016

Jedyna narzeczona Schulza - Juna

Bruno Schulz. Fot. PAP/CAF Bruno Schulz. Fot. PAP/CAF

Postać Józefiny Szelińskiej, jedynej kobiety, którą chciał poślubić Bruno Schulz, przypomina Agata Tuszyńska w pierwszym numerze pisma "Schulz/Forum", powołanego w związku z przypadającą 19 listopada 70. rocznicą śmierci autora "Sklepów cynamonowych".

Józefina Szelińska była jedyną kobietą, której Bruno Schulz zaproponował małżeństwo; napisał do niej ponad 200 listów, zadedykował jej "Sanatorium pod Klepsydrą", ale w historii literatury pozostała ona, zgodnie z własnym życzeniem, niemal niezauważona - pisze Agata Tuszyńska w artykule "Listy Bezimiennej".

Poznali się w Drohobyczu wiosną 1933 roku. To Schulz wypatrzył na ulicy wysoką, postawną brunetkę i poprosił przyjaciela o przedstawienie mu pięknej panny. Chciał ją malować. Ona miała lat 27, on - 41, choć wyglądał dużo młodziej. Józefina Szelińska, córka adwokata, ukończyła studia literaturoznawcze na Uniwersytecie Lwowskim i pracowała jako nauczycielka polskiego w jednym z drohobyckich gimnazjów.

Wkrótce zakochali się w sobie. "Dawał mi sens życia, smak przebywania w trudnej atmosferze szczytów z człowiekiem tak na wskroś odmiennym od wszystkich ludzi, jakich spotkałam" - wspominała Szelińska po latach. O małżeństwie zaczęli mówić w 1935 roku. Schulz nazywał ją Juna i mówił, że przypomina mu antylopę - smukła, długonoga i wysportowana. Nie utożsamiała się z żydowskim światem małego miasteczka, którym fascynował się Schulz. Miała żydowskie korzenie, ale już jej rodzice przyjęli chrzest. Schulz, chodząc po Drohobyczu, podziwiał w nim "rezerwat Czasu, cudowność i zagadkowość anachronizmu" (jak napisał w jednym z listów), ona chciała jak najszybciej uciec z tej prowincjonalnej dziury do jakiegoś wielkiego miasta.

Józefina Szelińska była jedyną kobietą, której Bruno Schulz zaproponował małżeństwo; napisał do niej ponad 200 listów, zadedykował jej "Sanatorium pod Klepsydrą", ale w historii literatury pozostała ona, zgodnie z własnym życzeniem, niemal niezauważona - pisze Agata Tuszyńska w artykule "Listy Bezimiennej".

Schulz zwierzał się w liście przyjaciółce Romanie Halpern: "Moja narzeczona stanowi mój udział w życiu, za jej pośrednictwem jestem człowiekiem, a nie tylko lemurem i koboldem. Ona mnie więcej kocha niż ja ją, ale ja jej więcej potrzebuję do życia. Ona mnie odkupiła swoją miłością, zatraconego już prawie i przepadłego na rzecz nieludzkich krain, jałowych Hadesów fantazji. Ona mnie przywróciła życiu i doczesności. To jest najbliższy mi człowiek na ziemi".

W połowie lat 30. Schulz zgodził się przenieść z narzeczoną do Warszawy, gdzie znalazła pracę w biurze. Wystąpił nawet z gminy żydowskiej, by ułatwić zawarcie ślubu, choć nie przeszedł na katolicyzm. Ale okazało się, że nie potrafi porzucić Drohobycza, nie był w stanie podjąć decyzji o przeprowadzce do Warszawy. Narzeczeństwo w 1937 roku zostało zerwane.

Gdy w 1948 roku Jerzy Ficowski ogłosił w "Przekroju", że szuka śladów Schulza, Józefina odezwała się do niego. Napisała, że ma tekę grafik Schulza i kilka jego pasteli. Początkowo nie chciała się zwierzać, wracać pamięcią do Drohobycza. "Moja pamięć jest bez wczoraj" - powtarzała. Do Ficowskiego przez 14 lat korespondencji wysłała w sumie 80 listów. W 1964 roku zapytał ją, jak ma jej postać traktować w publikacjach o Schulzu, które przygotowywał. "Bardzo proszę o zasadę generalną - o zupełne wykropkowanie i pominięcie mego imienia i nazwiska poza inicjałami i o nierozszyfrowywanie ich w żadnym komentarzu" - odpisała Józefina.

Podczas okupacji była nauczycielką tajnych kompletów w Warszawie, po wojnie zamieszkała w Gdańsku, gdzie znalazła pracę w Bibliotece Pedagogicznej we Wrzeszczu. Jej koleżanki z pracy zapamiętały ją jako osobę utrzymującą dystans, władczą, oszczędną w słowach. O żydowskich korzeniach Józefiny dowiedziały się dopiero podczas antysemickiej nagonki 1968 roku. Józefina, po zebraniu zespołu, na którym zarzucano jej niepopełnione błędy, sama złożyła dymisję ze stanowiska dyrektora biblioteki. Wolała się usunąć - pisze Tuszyńska.

Gdy w 1948 r. Jerzy Ficowski ogłosił w "Przekroju", że szuka śladów Schulza, Józefina odezwała się do niego. Napisała, że ma tekę grafik Schulza i kilka jego pasteli. Początkowo nie chciała się zwierzać, wracać pamięcią do Drohobycza. "Moja pamięć jest bez wczoraj" - powtarzała.

Trzydzieści lat po rozstaniu z Schulzem, w 1967 roku, zaczęła wreszcie opowiadać w listach do Ficowskiego o ich związku. "Miał w sobie coś z elfa, Ariela i zarzucałam mu - o ile z tego w ogóle można zrobić zarzut - że nieznany mu był ten gorący, soczysty miąższ ludzkich namiętności i doznań. Obce mu było uczucie ojcostwa i jego potrzeba, obca mu była zazdrość o kobietę i pragnienie wyłączności, (...) obca mu była potrzeba własnego domu i rodziny" - pisała. "Był całkowicie i bez reszty zaprzedany swej twórczości. To był jedyny sens jego życia, bez koncesji i bez ustępstw" - konkludowała Józefina, która pragnęła normalnego życia, wspólnego domu. To właśnie stało się powodem ich rozstania.

Józefina Szelińska popełniła samobójstwo w lipcu 1991 roku. Miała wtedy 86 lat.

Historię narzeczonej Schulza przypomina Agata Tuszyńska w pierwszym numerze pisma "Schulz/ Forum", nieregularnika poświęconego twórczości i osobie autora "Sklepów cynamonowych". W zamyśle twórców (w skład rady redakcyjnej wchodzą m.in. Włodzimierz Bolecki, Jerzy Jarzębski i Michał Paweł Markowski) pismo ma być miejscem dialogu schulzologów z całego świata.

W pierwszym numerze "Schulz/Forum" Stanisław Rosiek pisze o tym "Jak wydawać Brunona Schulza", a Marek Wilczyński przedstawia powinowactwa między drohobyckim autorem a współczesnymi mu pisarzami spoza kontynentu w tekście "Szyfr masochizmu". Jan Gondowicz opowiada o ptakach w twórczości Schulza, a Marcin Całbecki zastanawia się, czy Schulz krytykujący europejską kulturę w opowiadaniu "Dodo" jest dadaistą. Wśród autorów pierwszego numeru są też m.in. Paweł Sitkiewicz i Łukasz Kossowski.

Pierwszy numer czasopisma opublikowało wydawnictwo Słowo/Obraz/Terytoria w nakładzie 400 egzemplarzy. (PAP)

aszw/ hes/

Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL