Poznań, 5.05.2010 r. Park Cytadela - Cmentarz Bohaterów Polskich. Fot. PAP/Adam Ciereszko
Dwadzieścia cztery groby ofiar Poznańskiego Czerwca znajdują się pod opieką państwa jako groby wojenne. Większość z tych osób zginęła 28 czerwca 1956 roku na miejscu walk lub zmarła tego samego dnia w szpitalu w wyniku odniesionych ran.
W niedzielę przypada 70. rocznica buntu poznańskich robotników. 28 czerwca 1956 podjęli oni strajk i zorganizowali demonstrację uliczną, która została krwawo stłumiona przez milicję i wojsko.
Według ustaleń wciąż trwającego śledztwa życie straciło wówczas 58 osób, a setki zostały ranne. Na bilans ofiar śmiertelnych składa się 50 osób cywilnych, czterech żołnierzy, trzech funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa (UB) oraz milicjant.
Zgodnie z prawem status grobu wojennego mogą otrzymać m.in. miejsca pochówku osób, które straciły życie wskutek walki z narzuconym systemem totalitarnym lub w wyniku represji totalitarnych. Są one objęte ochroną prawną pod opieką państwa polskiego, reprezentowanego przez wojewodę.
Wszystkie groby wojenne ofiar Czerwca znajdują się w Poznaniu. Większość z nich zlokalizowana jest na Cmentarzu Bohaterów Polskich na stokach Cytadeli. Spoczywają tam: Władysław Kaczmarek, Walenty Cieślik, Franciszek Lipski, Feliks Wojewódzki, Leszek Raś, Andrzej Gliński, Marian Kubiak i Wacław Toma.
„Nie karmi się kulami ludzi, kiedy wołają o chleb”; o adwokatach - obrońcach uczestników Czerwca ’56 (wideo)
Na cmentarzu parafialnym przy ul. Bluszczowej w Poznaniu leżą: Bogdan Sobalak, Henryk Nowicki, Roman Jankowski, Czesław Jackowski i Henryk Błażejak. Na cmentarzu na Junikowie spoczywają: Feliks Niemczewski, Stanisław Kołdon, Kazimierz Wieczorek, Jan Witkiewicz oraz Jerzy Przybylski. Na innych poznańskich nekropoliach pochowani zostali: Roman Bentke, Leon Klój, Ireneusz Sikora, Andrzej Hoppe, Czesław Kłos i Henryk Grześkowiak.
28 czerwca 1956 roku – na miejscu lub w szpitalu – zginęło 21 osób pochowanych później w grobach wojennych. Marian Kubiak zmarł 29 czerwca. 8 lipca w wyniku odniesionych ran zmarł Henryk Błażejak, a 11 listopada 1956 roku - Czesław Jackowski.
Rzeczniczka prasowa wojewody wielkopolskiego Nina Swarcewicz przypomniała, że pod opieką państwa znajdują się wyłącznie groby indywidualne. Reszta ofiar Czerwca spoczywa w grobach rodzinnych, które nie są objęte ochroną prawną wynikającą z ustawy o grobach i cmentarzach wojennych.
– Najbardziej znany grób rodzinny znajduje się na poznańskim Junikowie. Spoczywa w nim 13-letni Romek Strzałkowski, który stał się symbolem tego zrywu – powiedziała Swarcewicz.
Na stokach Cytadeli pochowano również żołnierzy i funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa, którzy zginęli w czasie Czerwca. Miejsca te nie są grobami wojennymi.
Prof. Paweł Stachowiak: po Czerwcu '56 było najbliżej w całej powojennej historii do zbrojnej interwencji sowieckiej
Co roku poznański samorząd otrzymuje od wojewody dotację na utrzymanie wszystkich grobów wojennych zlokalizowanych w granicach miasta. W tym roku kwota ta wynosi 250 tys. zł. W 2007 roku wojewoda sfinansował wymianę nagrobków ofiar Czerwca spoczywających na stokach Cytadeli.
Wojewoda każdego roku składa kwiaty i zapala znicz na wybranym grobie wojennym poległego robotnika. W tym roku w imieniu wojewody kwiaty składane są także na grobach powstańców zlokalizowanych poza Poznaniem – w Środzie Wielkopolskiej, Warszawie, we Wrocławiu oraz w Skale koło Ojcowa.
W strukturze demograficznej śmiertelnych ofiar Poznańskiego Czerwca dominowały osoby młode – osoby poniżej 30. roku życia stanowiły 60 proc. wszystkich zabitych; co czwarta ofiara nie miała ukończonych 18 lat. Pochówki zabitych cywilów, których mogiły posiadają dziś status grobów wojennych, były organizowane w asyście funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa, bez masowego udziału publiczności i z zachowaniem restrykcyjnych procedur.
30 czerwca 1956 roku władze państwowe zorganizowały oficjalne uroczystości pogrzebowe dla żołnierzy oraz funkcjonariuszy UB. W państwowym ceremoniale wziął udział m.in. premier Józef Cyrankiewicz. Oficjalna narracja propagandowa przedstawiała poległych mundurowych jako obrońców władzy ludowej i porządku publicznego.
Od 2006 roku państwo polskie wspiera kombatantów Czerwca. Każdego roku na wniosek osoby represjonowanej przyznawana jest jednorazowa pomoc finansowa. Tym razem z takiego wsparcia mogły skorzystać 83 osoby. Nina Swarcewicz poinformowała, że premier Donald Tusk podwoił na wniosek wojewody tegoroczną pulę pomocy dla osób represjonowanych z dotychczasowych 500 tys. zł do 1 mln zł.
Mija 70 lat od Poznańskiego Czerwca – władze wysłały przeciwko robotnikom żołnierzy i czołgi
W 2006 roku sejm poszerzył katalog grobów wojennych o miejsca pochówku osób, które straciły życie wskutek walki z narzuconym systemem totalitarnym lub w wyniku represji w okresie od 8 listopada 1917 roku do 31 lipca 1990 roku. Na tej podstawie groby ofiar Poznańskiego Czerwca 1956 roku zostały objęte ochroną prawną i wpisane do państwowej ewidencji.
W 2023 r. wojewoda wydał publikację poświęconą grobom wojennym ofiar komunizmu w województwie wielkopolskim pt. „Zachowaliśmy się jak trzeba”. Książka prezentuje informacje o grobach osób poległych po drugiej wojnie światowej: więźniów politycznych z Rawicza i Wronek, żołnierzy podziemia niepodległościowego, ofiar represji sowieckich i ofiarach Czerwca '56.
Publikacja jest dostępna w wielu bibliotekach publicznych w Wielkopolsce, a także online do pobrania ze strony www.poznan.uw.gov.pl/publikacje. Ogólnodostępna ewidencja grobów wojennych z terenu Wielkopolski jest pod adresem: www.poznan.uw.gov.pl/groby-wojenne. (PAP)
