Historyk: Piłsudski stał się bohaterem narodowym podczas uwięzienia

11 listopada 1918 roku Piłsudski objął naczelne dowództwo nad polskimi siłami zbrojnymi, a w następnych dniach przejął również władzę cywilną i został tymczasowym naczelnikiem państwa.

PAP: Czy trwające przeszło rok uwięzienie w twierdzy magdeburskiej pomogło Józefowi Piłsudskiemu odegrać czołową rolę w kraju po 11 listopada 1918 roku?

Mariusz Wołos: Zdecydowanie tak. Wystarczy poczytać ówczesną polską prasę, wydawaną w Galicji czy pod okupacją niemiecką w Królestwie Polskim. Piłsudski zyskiwał z każdym miesiącem uwięzienia, stawał się bohaterem narodowym i ofiarą kolejnego zaborcy. Wcześniej próbowano przypiąć mu łatkę człowieka, który idzie z Niemcami przeciwko Rosji, współpracuje więc z innym okrutnym zaborcą. Tymczasem ci sami Niemcy aresztowali go i brutalnie potraktowali.

PAP: Dlaczego Piłsudski został uwięziony?

M.W.: Przez długi czas sam tego nie wiedział. W pismach kierowanych do władz niemieckich czy Rady Regencyjnej na ręce regenta księcia Zdzisława Lubomirskiego prosił o przedstawienie konkretnych zarzutów. Nigdy bowiem nie stanął przed sądem ani nie został formalnie oskarżony. Kiedy aresztowano go nad ranem 22 lipca 1917 roku, przypuszczał, że może doszło do jakiegoś wydarzenia z udziałem wiernych mu legionistów, o którym nie zdążył się dowiedzieć. Już w Magdeburgu w dostarczanej mu prasie niemieckiej zaczął czytać niewiarygodne oskarżenia o rzekome fałszowanie przez niego dokumentów podróży.

CZYTAJ TAKŻE

Jak świętowano odzyskanie niepodległości w II Rzeczypospolitej

Potem pojawiły się spekulacje dotyczące działań Polskiej Organizacji Wojskowej, które uznawano za antyniemieckie i antyaustriackie. Wreszcie Piłsudski doszedł do słusznego wniosku, że Niemcy trzymają go w więzieniu za tak zwane przestępstwo stanu, cokolwiek miałoby to znaczyć. Dzisiaj doskonale wiemy, dlaczego został aresztowany: doprowadził do kryzysu przysięgowego. Aby zerwać z państwami centralnymi, które niewiele robiły dla sprawy polskiej, sprowokował sytuację, w której legioniści odmówili przysięgi na wierność królowi polskiemu, ponieważ nie wiedzieli, kto nim będzie. Niemcy uznali te działania za bunt przeciwko władzy, która z ich punktu widzenia miała prawo kierować tymi oddziałami. Kryzys przysięgowy jest więc piękną kartą i przykładem dobrze przemyślanego działania politycznego. Obyło się bez rozlewu krwi.

PAP: Rozważano również inne sposoby zerwania sojuszu politycznego, w którym tkwiły Legiony i środowisko piłsudczykowskie: zamach stanu, marsz na Warszawę, proklamowanie rządu. Dlaczego Piłsudski odrzucił te scenariusze?

M.W.: Bo były szaleńcze. Niemcy byli wówczas potęgą we wschodniej Europie. Okupowali północną część Królestwa Polskiego, mieli tutaj swoje oddziały. Mogli przerzucić do Warszawy większe siły z innych części okupowanego Królestwa, a nawet ściągnąć jednostki z frontu wschodniego i zdławić bunt. Realizacja tych planów skończyłaby się utopieniem tej garstki idących za nim ludzi w morzu krwi.

PAP: Co wiemy o warunkach, w jakich Piłsudski był przetrzymywany w Magdeburgu?

M.W.: Nie były złe. Skarżył się przede wszystkim na samotność i ograniczenie kontaktu ze światem zewnętrznym. Mając doświadczenie rosyjskich więzień, podkreślał w pismach do władz niemieckich i Rady Regencyjnej, że odosobnienie jest dodatkową szykaną. Rosjanie często umieszczali w jednej celi kilku więźniów. Bywali oni donosicielami, a w czasach sowieckich otaczanie więźniów agenturą stało się wręcz metodą ich gnębienia. Piłsudski znał jednak więzienia carskie, w których w jednej celi przebywało kilku, czasem nawet kilkunastu więźniów. Wtedy mógł z kimś porozmawiać, a tutaj pozostawał sam.

Miał zapewnione odpowiednie wyżywienie. Dość regularnie dostawał narodowo-liberalną gazetę „Magdeburgische Zeitung”. Dopominał się o papier, tłumacząc, że musi pisać kolejne podania do władz niemieckich, a w rzeczywistości spisywał wspomnienia. Właśnie wtedy powstały słynne „Moje pierwsze boje” o bitwach stoczonych przez dowodzone przez niego oddziały legionowe w 1914 roku.

Uciążliwy był zakaz opuszczania miejsca uwięzienia. Przez pewien czas Piłsudski nie mógł nawet wychodzić poza twierdzę. Prosił, by pozwalano mu na słowo honoru udawać się do miasta, pospacerować i zobaczyć inną rzeczywistość. Niemcy się na to nie zgadzali. Ani na odwiedziny członków rodziny.

PAP: Czy warunki zmieniały się wraz z upływem czasu?

M.W.: Największe szykany trwały rok. Kiedy sytuacja państw centralnych na frontach zaczęła się pogarszać, Niemcy złagodzili rygor więzienny. Przejawem tego było umieszczenie w tym samym pawilonie Kazimierza Sosnkowskiego, najbliższego współpracownika z I Brygady Legionów. Nie wszystkie ograniczenia jednak zniesiono. Kiedy w październiku 1918 roku działacze Polskiej Organizacji Wojskowej próbowali skontaktować się z Piłsudskim, odmawiano im tego. Ogólnie warunki nie były tragiczne, nie było to opresyjne więzienie o zaostrzonym rygorze. Niemniej dla człowieka, który miał już 50 lat i wiele trudnych doświadczeń za sobą, pobyt tam był uciążliwy.

PAP: Dlaczego w trakcie nieobecności Piłsudskiego w kraju nikt z jego otoczenia nie spróbował podważyć jego pozycji i przejąć przywództwa obozu legionowego?

M.W.: Nie było o tym mowy. Środowisko piłsudczykowskie miało strukturę hierarchiczną już w czasach Związku Walki Czynnej i Związków Strzeleckich. Być może początkowo Piłsudski był primus inter pares, ale podczas I wojny światowej jako dowódca 1 Pułku Piechoty, a później I Brygady, stał się postacią zdecydowanie najważniejszą. Żaden z jego współpracowników i podkomendnych nawet nie myślał o wystąpieniu przeciwko niemu i zajęciu jego miejsca.

Legenda Piłsudskiego zrodziła się pod Uliną Małą w listopadzie 1914 roku. Przejście do Krakowa między wycofującymi się wojskami państw centralnych a nadchodzącymi od wschodu Rosjanami, chwilami wręcz za pierwszymi rzutami wojsk rosyjskich, zakrawało na cud. Legioniści nie dostali się do niewoli i nie trafili na Syberię. W oczach wielu ludzi czyniło to Piłsudskiego niemal nadczłowiekiem. Po epopei legionowej jego wierni żołnierze i podkomendni, którzy stawali przed nim na baczność i wykonywali jego rozkazy, byli przekonani, że Komendant zawsze ma rację, wie, dokąd zmierza, i wyprowadzi ich z najgorszych opresji. Dlatego zastanawiali się, czy podczas długiej nieobecności Piłsudskiego podejmują takie decyzje, które spotkają się z jego aprobatą.

PAP: 8 listopada do twierdzy magdeburskiej przybył Harry hrabia Kessler i na polecenie Urzędu Spraw Zagranicznych uwolnił Piłsudskiego. Dlaczego wtedy?

M.W.: Próby uwolnienia Piłsudskiego podejmowano już w październiku 1918 roku, na wysokim szczeblu, za zgodą Rady Regencyjnej, a nawet warszawskiego generał-gubernatora Hansa von Beselera. Zabiegał o to Aleksander Więckowski, czołowa postać piotrogrodzkiej Polonii, a do Berlina pojechał w tej sprawie dawny szef POW na terenie Imperium Rosyjskiego, inżynier Franciszek Skąpski. Te starania się nie powiodły, ponieważ Niemcy nie były jeszcze ogarnięte rewolucją. Ale 3 listopada doszło do buntu marynarzy w Kilonii i z każdym dniem Niemcy obserwowali rozlewanie się rewolucji. Widząc, co się dzieje, wysłali Kesslera.

PAP: Dlaczego Niemcy postanowili uwolnić Piłsudskiego?

M.W.: Po pierwsze, wiedzieli, że jeśli Piłsudskiego uwolni zrewoltowany tłum, ich pozycja wobec niego jeszcze bardziej osłabnie, a i tak z każdym dniem stawała się słabsza. Po drugie, niewygodna byłaby sytuacja, w której musieliby go uwolnić na skutek interwencji mocarstw ententy, zwłaszcza w chwili, gdy ogarnięte rewolucją Niemcy byłyby zmuszone do podpisania zawieszenia broni, co rzeczywiście nastąpiło kilka dni później. Po trzecie, chcieli uprzedzić te wydarzenia, żeby zachować możliwość wywierania nacisku na Piłsudskiego i skłonić go do działań korzystnych dla Niemiec. Widzieli w nim człowieka, który mógłby zapobiec wybuchowi antyniemieckich wystąpień w Królestwie Polskim, gdzie przecież stacjonowały niemieckie garnizony.

PAP: Dlaczego Niemcy wysłali do Piłsudskiego akurat Kesslera, który w trakcie wojny zdążył zostać weteranem spod Verdun, oficerem łącznikowym na froncie wschodnim i pracownikiem ambasady w Bernie?

M.W.: Nie tylko jego, choć to jego najczęściej się przypomina. Kessler osobiście znał Piłsudskiego. Poznał go trzy lata wcześniej, jesienią 1915 roku, w ziemiance na linii frontu pod Koszyszczami na Wołyniu. Piłsudski pamiętał to spotkanie i Kessler nie był dla niego człowiekiem anonimowym. Kessler cieszył się też dużym poważaniem wśród władz niemieckich. Pojawia się tu jeszcze jeden oficer: zapomniany dziś rotmistrz Paul von Gülpen. Kessler wcześniej poprosił go, by towarzyszył mu podczas przewożenia Piłsudskiego z Magdeburga do Berlina. Rotmistrz dowodził kolumną samochodową w Magdeburgu i dysponował samochodami. To właśnie ci dwaj ludzie bezpośrednio uczestniczyli w uwolnieniu Piłsudskiego, choć decyzje zapadły na najwyższym szczeblu.

PAP: Czy Niemcy próbowali wymusić na Piłsudskim jakiegoś rodzaju zobowiązania?

M.W.: Próbowali wymóc na nim obietnicę, że nie podejmie żadnych działań przeciwko Rzeszy. Chodziło oczywiście o utrzymanie w niemieckich rękach ziem zaboru pruskiego, Wielkopolski i Pomorza, a także Śląska. Generał Max Hoffmann z dowództwa Ober Ostu, czyli wojsk niemieckich na wschodzie, domagał się wręcz takiej deklaracji na piśmie. Ale Kessler był nie tylko oficerem, lecz także wybitnym niemieckim intelektualistą. To postać dużego formatu, o czym świadczą choćby jego dzienniki, częściowo wydane również po polsku. Doskonale wiedział, że Piłsudski nie podpisze takiej deklaracji, ponieważ skompromitowałby się w oczach rodaków. Próbował więc delikatnie uzyskać zobowiązanie ustne, ale i to mu się nie udało. Dla Piłsudskiego byłaby to polityczna klęska. Równocześnie zdawał sobie sprawę, że Niemcy przegrywają na frontach i narasta fala rewolucyjna. Wiedział, że jego znaczenie rośnie, a pozycja tych, którzy decydują o jego uwolnieniu, gwałtownie słabnie.

PAP: Skąd Piłsudski o tym wiedział?

M.W.: Gazeta „Magdeburgische Zeitung” ukazywała się w warunkach cenzury, ale Piłsudski i Sosnkowski analizowali publikowane w niej artykuły. Na podstawie informacji o położeniu frontu zachodniego, nastrojach czy cenach żywności mogli dostrzec, że Niemcy znajdują się na historycznym zakręcie i nie zmierzają do zwycięstwa. Z każdym miesiącem i tygodniem poprzedzającym 8 listopada stawało się to coraz wyraźniejsze.

Jest jeszcze jeden ciekawy szczegół: Kessler i von Gülpen przybyli do Piłsudskiego w strojach myśliwskich założonych na mundury. Sami czuli się niepewnie we własnym państwie, bo po Magdeburgu krążył zrewoltowany tłum. A ponieważ był początek listopada, już po dniu świętego Huberta, łatwo mogli uchodzić za myśliwych. Obawiali się nawet, że nie uda im się wyjechać z Magdeburga, bo w centrum miasta stał już zrewoltowany tłum. Pytali Piłsudskiego, co robić. Proszę sobie wyobrazić: niemieccy oficerowie we własnym kraju zwracają się o radę do człowieka, który jeszcze przed chwilą był ich więźniem. Piłsudski powiedział, żeby przyspieszyć i użyć klaksonu. Tak zrobili i samochód nie został zatrzymany. Przyczepili do niego zresztą czerwone flagi, więc nie tylko udawali myśliwych, lecz także rewolucjonistów. Dalsza droga przebiegła stosunkowo spokojnie. Omijali miasta, w których spodziewali się zrewoltowanych tłumów, na przykład Poczdam. Przez inne przejeżdżali – panował w nich jeszcze spokój, ale były to już ostatnie godziny tego spokoju.

PAP: Gdzie zatrzymali się na noc?

M.W.: Do Berlina dotarli 8 listopada już po zmroku. Najpierw udali się do mieszkania von Gülpena przy Reichsstraße 9, czyli przy ulicy Rzeszy. Z jego relacji wynika, że Piłsudski i Sosnkowski byli tak zamyśleni, iż trudno było z nimi rozmawiać. Zapewne zastanawiali się, co zastaną w Polsce, jaki świat wyłoni się z gruzów starego porządku i jak wpłynie to na sprawę polską. Następnie przewieziono ich do luksusowego hotelu Continental, w którym spędzili noc. Na prośbę Piłsudskiego von Gülpen starał się też zdobyć dla niego szablę oficerską, przedmiot bardzo ważny dla oficera. Szabli nie znalazł, ale dostarczył tak zwany bagnet oficerski. Właśnie z tym niemieckim bagnetem, zastępującym szablę, Piłsudski przyjechał 10 listopada do Warszawy. To drobiazg, ale pokazuje, jak te wydarzenia wyglądały od środka.

PAP: Śniadanie 9 listopada zostało podane w wyśmienitej restauracji Hillera przy Unter der Linden. Sosnkowski nazwał je „ucztą zadżumionych”, ponieważ Piłsudski był zasępiony i zamyślony, a „Szef” już w drodze na śniadanie podjął decyzję o zachowaniu rezerwy.

M.W.: Piłsudski i Sosnkowski jedli śniadanie z von Gülpenem, Kesslerem i jeszcze jedną interesującą postacią – księciem Hermannem von Hatzfeldtem, który był brany pod uwagę jako kandydat na generał-gubernatora warszawskiego, ale przegrał rywalizację z von Beselerem. Wśród niemieckiej elity uchodził za znawcę spraw polskich. Przez kilka lat na przełomie XIX i XX wieku był nadprezydentem prowincji śląskiej. Nie byli to więc ludzie przypadkowi. Podczas śniadania Piłsudski i Sosnkowski byli w minorowych nastrojach, a Niemcy próbowali ożywić ich rozmową. Wtedy zadzwonił telefon. Okazało się, że rewolucja rozlewa się już po ulicach Berlina. W tych warunkach trudno było dotrzeć na dworzec, ale ostatecznie się to udało.

Kilka godzin później pociąg złożony z lokomotywy i jednego wagonu pierwszej klasy wiózł Piłsudskiego, Sosnkowskiego i von Gülpena. Kessler został w Berlinie, natomiast von Gülpen towarzyszył Polakom jako niemiecki oficer. Wjechali na teren prowincji poznańskiej, do Wielkopolski. Był późny wieczór albo noc. Na jednym z dworców grajek, najpewniej niewidomy, w ciemnych okularach, zagrał melodię „Pierwszej Brygady”. Dla Piłsudskiego i Sosnkowskiego było to ogromne, ale bardzo przyjemne zaskoczenie. Zdarzenie to pokazało, że idea legionowa, tak mocno związana z Piłsudskim, który był jej symbolem i uosobieniem, przeniknęła do społeczeństwa polskiego nawet w zaborze pruskim, gdzie dotąd miał niewielu zwolenników. Z tą świadomością przybył do Warszawy.

* Mariusz Wołos to historyk, sowietolog, edytor źródeł i eseista, profesor nauk humanistycznych. Pracuje w Instytucie Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie oraz w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN w Warszawie. W latach 2007–2011 dyrektor Stacji Naukowej PAN w Moskwie. Autor blisko 300 prac naukowych oraz krytycznych edycji źródłowych z zakresu dziejów stosunków międzynarodowych i historii dyplomacji w XX wieku, sowietologii, biografistyki, irredenty polskiej, historii historiografii. Ostatnio opublikował książkę „Józef Piłsudski. Rzecz o nieprzeciętności”.

Rozmawiał Igor Rakowski-Kłos (PAP)

irk/ miś/