Notka prasowa dotycząca meczu Polonia Warszawa – Korona Warszawa rozegranego 19 listopada 1911 roku, pochodząca z tygodnika ilustrowanego „Świat” nr 47 wydanego 25 listopada 1911 roku. Fot. Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy - Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego via Wikipedia Commons
Polonia znaczy Polska. Kiedy kraj przeżywał rozkwit – to samo spotykało klub. Gdy źle działo się z Polską, Polonia też szła na dno - przypomniał scenarzysta Doman Nowakowski. 19 listopada 1911 r. drużyna piłkarska Polonii Warszawa zagrała pierwszy mecz z Koroną Warszawa - przegrała 3:4.
- Klub z ulicy Konwiktorskiej jest wyjątkowy, jego wzloty i upadki to echo historii stołecznego miasta, dla tych, którzy umieją je usłyszeć - mówi PAP Stefan Szczepłek, dziennikarz i pasjonat piłki nożnej. - Najstarszy klub w Warszawie jest lustrem polskiej historii - podkreślił.
- Gdy gdzieś na świecie mówiłem, że jestem Warszawiakiem, to bardzo często pytano mnie o Polonię. Nie o Legię czy Gwardię - drużyny wojskową i milicyjną - lecz właśnie o Polonię. Bo to jest prawdziwie warszawski - normalny a jednocześnie niezwykły, wyjątkowy klub - powiedział PAP Janusz Zaorski reżyser m.in. „Piłkarskiego pokera”. - To, że wielka dama światowego sportu, Irena Szewińska była od początku do końca kariery zawodniczką Polonii, też o czymś świadczy - przypomniał.
O wierności „Czarnym Koszulom” napisał powieść Adam Bahdaj. „Dla młodocianych miłośników piłki nożnej z Woli, Muranowa, Żoliborza, Starego Miasta wszystkie drogi prowadzą na ulicę Konwiktorską, gdzie znajduje się stadion Polonii” - czytamy w książce. W „Do przerwy 0:1” Bahdaj pokazał prawdziwy obraz nędzy PRL-u.
- Bohaterowie książki mieszkają w ruinach, wiedzą co to bieda. Trenerem Paragona, głównego bohatera, jest gracz Polonii Warszawa skazanej za komuny na niebyt tak jak Cracovia – bo w stolicy miała rządzić wojskowa Legia i milicyjna Gwardia, zaś w Krakowie milicyjna Wisła. To była rzecz w literaturze powojennej wyjątkowa – mówi PAP dramaturg i scenarzysta Wojciech Tomczyk, który, odbierając w 2018 r. Nagrodę Literacką Biblioteki Narodowej „Skrzydła Dedala” za sztuki teatralne zebrane w tomie „Dramaty”, wyznał publicznie, że „jest kibicem trzecioligowej Polonii Warszawa”, a dziś kibicuje jej w walce o awans do Ekstraklasy.
Niestety, w serialowej i filmowej adaptacji powieści Bahdaja, wyreżyserowanej przez Stanisława Jędrykę według scenariusza Bahdaja, nazwa Polonia się nie pojawia.
Pierwszy mecz rozegrano na Agrykoli. Dwa dni wcześniej w „Kurjerze Polskim” pojawiła się pierwsza wzmianka o nowej drużynie: „publiczny match piłki nożnej między obozami Warszawskiego Koła Sportowego, Koroną I a Polonją I. Początek w niedzielę o godz. 2 m. 15 po południu”.
Jeszcze wcześniej, w październiku 1911 roku, w mieszkaniu rodziny Gebethnerów przy ulicy Zgoda, odbyło się zebranie założycielskie. Dwie funkcjonujące w Warszawskim Kole Sportowym gimnazjalne drużyny - Stella ze szkoły Emiliana Konopczyńskiego przy ul. Kopernika 34 i Merkury ze Szkoły Zgromadzenia Kupców na rogu Prostej i Waliców - postanowiły się połączyć. Za tą fuzją stał kapitan trzeciej drużyny – Korony ze Szkoły Ziemi Mazowieckiej przy Śniadeckich 8 - Wacław Denhoff-Czarnocki, późniejszy legionista Piłsudskiego. To on wymyślił nazwę Polonia - czyli Polska po łacinie.
„W czasach zaboru rosyjskiego nadanie takiej nazwy drużynie było wyjątkowym aktem patriotyzmu i odwagi” - ocenił Stefan Sieniarski w publikacji „Kolejowy Klub Sportowy »Polonia«: 70 lat Czarnych Koszul” (1984).
„Na razie jednak gracze, ci z wielkim, może nawet zbytnim temperamentem, wyglądali jak automobile spłoszone, bez szoferów, a posiadający przy tym dobrą fizyczną budowę, byli niebezpieczni nie tylko dla goalu »Korony«, ile dla kości jej graczy” - relacjonował pierwszy mecz „Sport Powszechny”. „Polonja jako drużyna przed miesiącem zaledwie utworzona, wykazała względnie znaczne zgranie oraz zasób zdolności, który pozwala wróżyć, iż przy usilnym treningu, w bardzo krótkim czasie zajmie przodujące miejsce między drużynami warszawskimi” - ocenił dziennikarz gazety „Sport”.
„Jako barwy drużyny przyjęliśmy barwy narodowe, kolor biały i czerwony, ale wiedząc, iż kolory te, ze względu na »opiekę« władz rosyjskich będą niedopuszczalne, dodaliśmy do naszych koszulek kolor czarny” - napisał w książce „Młodość wydawcy” (1977) Jan Gebethner.
Czarne Koszule, w których piłkarze Polonii występują już ponad sto lat, według przekazów z dziada pradziada, miały wyrażać żałobę po utraconej przez Polskę niepodległości. Piękna legenda nie ma jednak pokrycia w prozaicznych faktach. Janusz Mück, jeden z założycieli Polonii - późną jesienią 1912 lub na początku 1913 roku - pojechał do Łodzi, bo tam w sklepach pojawiły się koszulki sportowe. Znalazł jedynie czarne z białymi kołnierzykami i mankietami, kupił więc co było. Jego relację zamieścił Jacek C. Kamiński w książce „100 lat KS Polonia Warszawa, 1911–2011”.
„W pierwszych latach niepodległej Polski Polonia była już znana, akceptowana i najbardziej popularna. Mecze z udziałem »Czarnych Koszul« ściągały najwięcej publiczności” – napisał w „Encyklopedii klubów sportowych Warszawy i jej najbliższych okoli w latach 1918-1939” historyk Robert Gawkowski.
Klub skupiał ludzi o różnych poglądach politycznych i wyznaniach religijnych. Rodzina Lothów była protestancka, Michał Hamburger był z pochodzenia Żydem, Władysław Szczepaniak - gorliwym katolikiem.
Piłkarz Polonii, a następnie trener Jerzy Bułanow - Rosjanin, który po puczu bolszewickim w 1917 r. uciekł z rodziną do Polski (w Polonii grało również trzech jego braci) - o swojej pracy szkoleniowej powiedział: „Zadaniem moim będzie nie tylko wychowanie dobrego piłkarza, ale i kulturalnego sportowca”.
„Polonia stawia sobie za cel być wzorem dobrych zwyczajów etyki sportowej” – mówił w 1934 r. podczas Walnego Zgromadzenia prezes klubu od 1928 r. generał Kazimierz Sosnkowski, przestrzegając „by nie gonić za rekordami za wszelką cenę zapominając o fair play”.
„Chcemy, aby słowa »członek Polonii« były równoznaczne dla każdego z pojęciem stuprocentowego dżentelmena i sportowca bez skazy” - podkreślał płk Erazm Więckowski wiceprezes klubu.
Pierwszy prezes klubu i kapitan drużyny piłkarskiej, Tadeusz Gebethner, żołnierz wojny polsko-bolszewickiej i Powstania Warszawskiego, księgarz i wydawca, który podczas niemieckiej okupacji ukrywał w swoim domu żydowską rodzinę, znalazł się w gronie Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata.
Drugim prezesem Polonii - od 1925 r. - był pastor August Loth, proboszcz ewangelickiej parafii Trójcy Świętej.
W albumie „Kolejowy Klub Sportowy »Polonia«: 70 lat Czarnych Koszul” jest fotografia fragmentu trybuny głównej na stadionie przy ul. Konwiktorskiej 6, wykonana podczas meczu. Widać na niej m.in. wszechstronnego sportowca Wacława Kuchara, dziennikarza sportowego Stefana Sieniarskiego i aktora Lecha Ordona.
„Gdyby fotoreporter przesunął obiektyw w lewo lub w prawo, być może na zdjęciu znalazłyby się inne znane postacie. Adolf Dymsza, który grywał w drugiej drużynie Polonii, zapewne Marian Łącz, o ile sam nie grał lub nie był zajęty próbami w Teatrze Polskim. Albo jego żona, aktorka Halina Dunajska, trzymająca na rękach małą Laurę, po latach znaną aktorkę. Może amant Jerzy Pichelski, partner Hanki Ordonówny z filmu »Szpieg w masce«. Albo Michał Issajewicz »Miś«, uczestnik zamachu na kata Warszawy Franza Kutscherę” - napisał Stefan Szczepłek w artykule pt. „Polonia Warszawa – czarna sierota” („Rzeczpospolita”,2012).
„Średnia wieku dżentelmenów na zdjęciu była dość zaawansowana. Niektórzy pamiętali przewrót majowy, a pogrzeb Marszałka to już chyba wszyscy. Polonia zawsze kojarzyła się z tradycją, nic więc dziwnego, że ktoś (bodajże Jacek Gmoch) powiedział: jak ci ludzie odejdą, to Polonia nie będzie miała kibiców” - dodał Szczepłek.
„Jeżeli spojrzeć na przekrój sportowców i sympatyków Polonii, to dominowali wśród nich starzy Warszawiacy, bardzo przywiązani do swojego klubu i do stołecznych tradycji. Ja pochodzę ze Lwowa i przed wojną sympatyzowałem z tamtejszą Pogonią, klubem numer jeden, skupiającym starych Lwowiaków. Było to środowisko podobne do tego z Konwiktorskiej” - wspominał Kazimierz Górski. „W Legii grałem 8 lat, potem zostałem jej trenerem, ale związki z klubem wojskowym nie miały tak bliskiego charakteru jak te łączące mnie z Polonią. I dlatego w sercu zostałem polonistą” - podkreślił legendarny trener piłkarski.
W reprezentacji Polski, która 18 grudnia 1921 roku rozegrała w Budapeszcie pierwszy mecz międzypaństwowy z Węgrami, znalazło się dwóch piłkarzy Polonii - bramkarz Jan Loth i obrońca Artur Marczewski. W tym samym roku w pierwszych rozgrywkach o mistrzostwo Polski „Czarne Koszule” zajęły drugie miejsce, za Cracovią.
Stadion Polonii, obliczony na 10 tys. widzów, przy Konwiktorskiej 6, oddano do użytku w 1928 roku.
Podczas mistrzostw świata we Francji, w roku 1938 kapitanem reprezentacji Polski był Władysław Szczepaniak. Piłkarzami Polonii byli m.in. Adolf Dymsza i Feliks Konarski, późniejszy autor słów „Czerwonych maków na Monte Cassino”.
„Klub z taką przeszłością nie miał w komunistycznej Polsce szans nie tylko na rozwój, ale i na godne życie. Poloniści nie mogli grać na swoim boisku, ponieważ podczas powstania przeorały je gąsienice niemieckich tygrysów. W roku 1946 decydujący mecz o tytuł mistrza Polski rozegrany więc został na stadionie Wojska Polskiego” - przypomniał Stefan Szczepłek.
„Wielki dzień Czarnych Koszul. Drużyna z gruzów piłkarskim Mistrzem Polski. Stało się!” - napisał Express Wieczorny 1 grudnia 1946 roku.
„Po zdobyciu tytułu mistrza Polski o Polonii pisano »Feniks z popiołów«. Ale to nie trwało długo. W czasie poszukiwań szpiegów i dywersantów, zimnej wojny i ciągłego zagrożenia ze strony odwetowców władza ludowa wolała postawić w Warszawie na kluby pewniejsze ideologicznie, wojskowe i milicyjne” - napisał Szczepłek.
„Wkrótce zmieniono nawet nazwę Polonii na Kolejarz. W roku 1952 piłkarze zdobyli Puchar Polski, ale spadli z ligi. Na 42 lata. Tułali się po drugich i trzecich ligach, a mimo to stadion przy Konwiktorskiej pozostawał salonem Warszawy, której już nie było” - podkreślił.
„W Warszawie na Polonię idzie się jak do kościoła” - ocenił Andrzej Roman (1927-2011), pisarz i dziennikarz sportowy.
„Nie tylko Adam Bahdaj kochał się w Polonii. Grali w tym klubie literaci i dziennikarze Jerzy Górzański oraz Krzysztof Mętrak” - przypomniał Szczepłek.
Doman Nowakowski w sztuce „Czarne serca”, wystawianej na stulecie Polonii w Teatrze Kamienica, przedstawił dylematy stołecznych kibiców - iść na Konwiktorską by zobaczyć Warmię Grajewo i Wigry Suwałki, czy na Łazienkowską gdzie bywały Feyenoord i AC Milan. Dzieci i wnuki polonistów postawione przed takim wyborem sprzeniewierzały się rodzinnym tradycjom.
W serialu „Dom” Jana Łomnickiego według scenariusza Andrzeja Mularczyka i Jerzego Janickiego Kostek Bawolik jest piłkarzem Polonii, walczącym o odrodzenie klubu. Polonia pojawiła się też w kultowym komiksie Papcia Chmiela (Henryka Chmielewskiego) pt. „Tytus, Romek i A'Tomek”.
„Polonia Warszawa, której z przedwojennej jeszcze tradycji kibicuje warszawska inteligencja, warszawskie mieszczaństwo, stała się ubogim klubem kolejarskim i mimo poparcia najlepszych w stolicy, najbardziej oddanych i ofiarnych kibiców, jest żałośnie słaba, w rozgrywkach piłkarskich nie potrafiąc się utrzymać nawet w drugiej lidze” - napisał w paryskiej „Kulturze” Bolesław Sulik w artykule „Z tarczą i na tarczy” (1978). „Jest bowiem osobliwością stosunków społecznych w polskim sporcie, że kluby silne, bogate w sukcesy, nie zawsze są popularne, a niektóre kluby podupadłe, bez wybitnych zawodników i bez szczęścia, w starych ośrodkach miejskich jak Warszawa, Kraków lub Poznań, przyciągają wciąż rzesze emocjonalnych, wiernych kibiców” - wyjaśnił.
„Polonii kibicują więc ludzie przyzwyczajeni do bronienia przegranych spraw, dla których pewne zasady są po prostu ważniejsze od tryumfów i nagród” - ocenił Wojciech Orliński („Gazeta Wyborcza”, 2007).
„Polonia odrodziła się po roku 1989, kiedy zaczęło być normalnie. W roku 1994 wróciła do ekstraklasy” - napisał Stefan Szczepłek. „Klub kupił poseł Marek Wielgus, po nim Janusz Romanowski, przyszedł Jerzy Engel, który przyprowadził Emmanuela Olisadebe, Dariusz Wdowczyk, sponsorem został STOEN i w ostatnim roku XX wieku Polonia zdobyła tytuł mistrza Polski. Po 54 latach. Ale mecz eliminacyjny do Ligi Mistrzów z Panathinaikosem musiała rozgrywać w Płocku. Stadion Polonii do Europy nie pasował” - przypomniał.
„Nieustannie zaskakiwały mnie zdarzenia łączące drużynę z Konwiktorskiej z losami naszej ojczyzny i ważnymi momentami w jej historii. Dlatego przypomniałem w tekście takie kwestie jak walka o polskość Lwowa w 1918 r., plebiscyt na Śląsku, przewrót majowy czy – z bliższych nam czasów – rządy Gomułki i dekadę Gierka. Wniosek nasuwał się następujący: kiedy kraj przeżywał rozkwit – to samo spotykało klub. Gdy źle działo się z Polską – Polonia też szła na dno” - opowiadał o pisaniu sztuki „Czarne serca” Doman Nowakowski Jackowi Cieślakowi z „Rzeczpospolitej”.
Zdegradowana wskutek złego zarządzania i zadłużenia w 2013 r. do IV Ligi Polonia obecnie przewodzi w tabeli I Ligi i niewątpliwie awansuje w tym sezonie do Ekstraklasy.
„W mojej sztuce nie bez powodu kilkakrotnie pada zdanie: Polonia znaczy Polska” – podkreślił Nowakowski.
W sobotę o godz. 15.30 rozpocznie się mecz Polonii Warszawa ze Stalą Mielec. Wynik 3:4 nie jest brany pod uwagę.
Paweł Tomczyk (PAP)