Gmina Nowy Tomyśl
Miejsce pochówku Żydów, ofiar niemieckiego obozu pracy, zamordowanych w latach 1941–1942, upamiętniono na terenie starego cmentarza w Wytomyślu (Wielkopolskie). Ofiary Holokaustu od 2025 r. przypomina też tablica na nowym cmentarzu parafialnym.
Gmina Nowy Tomyśl przygotowuje dwie tablice informacyjne, które staną w Wytomyślu, przybliżą odwiedzającym tło historyczne oraz wymienią osoby spoczywające w mogiłach.
Miejsce pochówku znajduje się w północnej części starego cmentarza parafialnego, ma wymiary 4 na 5 metrów. Na granitowej tablicy napisano: "Tu spoczywają błogosławionej pamięci Żydzi zamordowani i zmarli w latach 1941-1942 w Wąsowie w niemieckim obozie pracy przymusowej dla Żydów z Polski".
Niemiecki obóz pracy dla Żydów w Wąsowie działał od końca 1941 r. do maja 1942 r. Przebywało w nim około 200 osób z Małopolski. Więźniowie pracowali przy budowie autostrady. Mieszkali w barakach postawionych przez przymuszonych do tego Polaków.
W 2025 r. w północnej części starego cmentarza parafialnego w Wytomyślu przeprowadzono badania georadarowe. Potwierdziły one wcześniejsze informacje o pochówku w tym miejscu najprawdopodobniej 10 Żydów.
Także w ubiegłym roku na obecnym cmentarzu parafialnym w Wytomyślu oznaczono miejsce pochówku dziewięciu żydowskich ofiar obozu pracy, zamordowanych w 1942 r. W miejscu, gdzie wcześniej znajdował się trawnik, stanęła tablica inskrypcyjna i tabliczki z gwiazdą Dawida. Pięciu znanych z imienia i nazwiska Żydów oraz cztery osoby bezimienne spoczywają w czterech jamach grobowych po południowej stronie kaplicy cmentarnej. Na tablicy inskrypcyjnej wymieniono imiona i nazwiska pięciu osób wraz z datami urodzenia i wspólną datą śmierci przez powieszenie - 14 stycznia 1942 r. Dotąd miejsce ich spoczynku nie było w żaden sposób oznaczone.
Trwałego upamiętnienia podjęła się gmina Nowy Tomyśl z inicjatywy Wielkopolskiego Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu. Zadanie sfinansowano z budżetu wojewody wielkopolskiego. Personalia osób, które straciły życie w wąsowskim obozie, są znane. Niestety nie można określić z całą pewnością miejsca ich pochówku, ponieważ część pogrzebano na nowym, a część na starym cmentarzu parafialnym w Wytomyślu.
Zgodnie z przepisami do kompetencji wojewodów należy m.in. prowadzenie ewidencji i ochrona grobów wojennych, czyli miejsc pochówku osób, które zginęły w wyniku działań wojennych - zarówno cywilów, jak i żołnierzy wszystkich narodowości. Grobami wojennymi są także miejsca pochówku prochów ofiar niemieckich obozów. Obowiązek opieki nad tymi miejscami spoczywa na organach administracji publicznej, zwłaszcza na samorządzie lokalnym.
Od 2017 r. Wielkopolski Urząd Wojewódzki w Poznaniu prowadzi internetową bazę grobów wojennych. Każdego roku wojewoda wielkopolski przekazuje samorządom pieniądze na remonty i prace utrzymaniowe przy grobach oraz na cmentarzach wojennych w regionie.
W 2025 r. Wielkopolski Urząd Wojewódzki w Poznaniu wydał książkę "Zapisani w księdze życia. Groby wojenne Żydów z okresu II wojny światowej w województwie wielkopolskim". Zawiera ona opisy miejsc kaźni i spoczynku wielkopolskich Żydów. To jedyna taka publikacja w kraju. Opracowali ją Bartosz Biegała i dr Sławomir Józefiak.
W książce znalazły się rozbudowane opisy grobów m.in. w Bojanowie, Chełmnie nad Nerem, Dzięczynie, Kaliszu, Koninie, Lesznie, Łobżenicy, Miasteczku Krajeńskim, Pleszewie, Poznaniu i Wolsztynie.
Wielkopolska jest szczególnym miejscem na mapie kaźni europejskich Żydów. W Chełmnie nad Nerem Niemcy uruchomili w 1941 r. obóz zagłady Kulmhof, pierwszy obóz zagłady założony na ziemiach polskich w celu uśmiercania ludności żydowskiej. Zamordowano w nim około 200 tys. osób. (PAP)
