Walki o granice II RP

08.08.2019 aktualizacja 10.11.2019

I Powstanie Śląskie – 100. rocznica

16.08.1919 Foto: Powstańczy oddział z karabinem maszynowym w Bogucicach. Na podstawie: Józef Grzegorzek, „Pierwsze powstanie śląskie 1919 roku w zarysie”, Katowice 1935. (Źródło: Wikimedia Commons) Foto: Powstańczy oddział z karabinem maszynowym w Bogucicach. Na podstawie: Józef Grzegorzek, „Pierwsze powstanie śląskie 1919 roku w zarysie”, Katowice 1935. (Źródło: Wikimedia Commons)

Jesienią 1918 r. na Górnym Śląsku powstawały polskie organizacje przygotowujące się do przejęcia kontroli nad terenami zamieszkanymi przez Polaków. Narastające napięcie prowadziło do incydentów między Polakami a tworzącą się niemiecką strażą graniczną – Grenzschutzem. Na nastroje wpływały również działania polskich polityków z Górnego Śląska, m.in. Wojciecha Korfantego żądającego odbudowy państwa złożonego ze wszystkich ziem zamieszkanych przez Polaków.

Wzorem dla Polaków na Górnym Śląsku był wybuch Powstania Wielkopolskiego. Doskonałe przygotowanie pozwoliło na szybkie opanowanie kluczowych miast regionu i zyskanie korzystnej pozycji do podjęcia negocjacji o przyszłości tej części ziem polskich. 11 stycznia 1919 r. w Katowicach powołano Polską Organizację Wojskową Górnego Śląska, która stała się podstawą sił zbrojnych w trzech powstaniach.

Podpisanie Traktatu Wersalskiego wydawało się przesądzać, że losy Górnego Śląska rozstrzygną się drogą pokojową. Sytuację zmieniła masakra górników z kopalni „Mysłowice”, którzy domagali się zaległych wypłat. Kiedy 15 sierpnia 1919 r. tłum wtargnął przez bramę, niemieckie bojówki otworzyły ogień. Zginęło wtedy siedmiu górników, dwie kobiety i trzynastoletni chłopiec.

I Powstanie Śląskie wybuchło w nocy z 16 na 17 sierpnia 1919 r. i początkowo objęło tereny powiatu rybnickiego i pszczyńskiego oraz część okręgu przemysłowego. Na jego czele stanął członek POW Alfons Zgrzebniok. Walki z Grenzschutzem toczyły się m.in. w Tychach, Radzionkowie, Piekarach i Katowicach. Wobec przewagi wroga 24 sierpnia dowódcy powstania wstrzymali walki.

I Powstanie Śląskie przygotowało grunt pod dwa lepiej przygotowane zrywy w następnych latach. Walka zwróciła jednak uwagę międzynarodowej społeczności na sprawę Śląska. Pod jej naciskiem Niemcy ogłosili amnestię dla uczestników starć

Powstania Śląskie / Infografika PAP

Rok później wybuchło II Powstanie Śląskie. Było znacznie lepiej przygotowane. Zostało ogłoszone przez Dowództwo Główne Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska i Polski Komisariat Plebiscytowy. Głównym celem drugiej walki zbrojnej Ślązaków było wyparcie niemieckiej Policji Bezpieczeństwa z obszaru plebiscytowego i zastąpienie jej strażą obywatelską, a następnie nowo utworzoną policją plebiscytową. 3 maja 1921 r. wybuchło zaś III Powstanie Śląskie. Jego efektem było przyznanie Polsce znacznie większej części Górnego Śląska, niż pierwotnie zamierzano.

„Dla polityków i dowódców wojskowych po I Powstaniu było jasne, że bez znaczącego wsparcia militarnego Polski niemożliwe jest zwycięstwo w kolejnym powstaniu. W 1920 i szczególnie w 1921 r. to wojskowe zaangażowanie Polski było zdecydowanie większe niż w roku 1919 i decydowało o sukcesach kolejnych zrywów” – podkreślił w rozmowie z PAP prof. Ryszard Kaczmarek, badacz historii Powstań Śląskich.

Michał Szukała (PAP)

100 lat temu wybuchło I Powstanie Śląskie

Kalendarium

I Powstanie Śląskie

10 listopada 1918

W Bytomiu, Królewskiej Hucie, Załężu i Zabrzu odbyły się manifestacje o charakterze narodowym, na których polska ludność otwarcie wyraziła pragnienie przyłączenia Górnego Śląska.

11 stycznia 1919

W Katowicach powstała tajna Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska; 11 lutego w domu związkowym „Ul” w Bytomiu odbyło się pierwsze zebranie Komitetu Wykonawczego POW GŚ.

20 stycznia 1919

Odbył się strajk generalny w górnośląskich zakładach przemysłowych. Strajkujący wysunęli żądania usunięcia ze Śląska Grenzschutzu i Freikorpsu.

28 czerwca 1919

W Wersalu został podpisany traktat pokojowy z Niemcami. W jego 88. artykule  zapowiedziano przeprowadzenie na Górnym Śląsku plebiscytu.

15 sierpnia 1919

Wojsko niemieckie otworzyło przed bramą kopalni „Mysłowice” ogień do oczekujących na wypłatę robotników i ich rodzin.

16–17 sierpnia 1919

Rozkaz o wybuchu powstania został wysłany do komendantów powiatów rybnickiego i pszczyńskiego. Z Piotrowic wyruszył oddział powstańczy składający się z czterdziestu peowiaków, który stoczył walkę w Gołkowicach.

18 sierpnia 1919

Walki wybuchły na terenie innych powiatów Górnego Śląska: rybnickiego, bytomskiego, gliwickiego, tarnogórskiego, katowickiego i chorzowskiego (królewsko-huckiego). Nie udało się jednak zająć żadnego miasta powiatowego.

19 sierpnia 1919

W Goduli został przeprowadzony kontratak niemiecki. Powstanie upadło w  powiecie bytomskim; natomiast toczyły się zacięte walki w Bogucicach, Janowie i Mysłowicach. Polski rząd wezwał sojuszników do interwencji i przerwania represji niemieckich na Górnym Śląsku.

20 sierpnia 1919

Kontratak niemiecki na Dąbrówkę Małą i Szopienice.

21 sierpnia 1919

Powstańcy przeprowadzili nieudaną próbę ataku na Mysłowice.

22 sierpnia 1919

Do Polski wycofały się powstańcze oddziały.

2324 sierpnia 1919

Przy pomocy oddziałów uzbrojonych i przygotowanych z pomocą Wojska Polskiego zostały podjęte próby ożywienia walk powstańczych.

24 sierpnia 1919

Alfons Zgrzebniok, naczelny dowódca powstania, podjął decyzję o zakończeniu walk.

1 października 1919

Została zawarta polsko-niemiecka umowa amnestyjna, na mocy której szeregowi powstańcy mogli wrócić do domów, dowódcy natomiast pozostali za granicą.

II Powstanie Śląskie

11 lutego 1920

Zgodnie z postanowieniami Traktatu Wersalskiego władzę na Górnym Śląsku stanowiła Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa. Jej przewodniczącym został francuski generał Henri Le Rond. Po przybyciu aliantów Niemcy wycofali z terenu plebiscytowego jednostki Grenzschutzu, pozostała jednak policja bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei lub Sipo) oraz bojówki Selbschutzu.

12 lutego 1920

W bytomskim hotelu Lomnitz działalność rozpoczął Polski Komisariat Plebiscytowy. 20 02 polskim komisarzem plebiscytowym został Wojciech Korfanty.

27 maja 1920

Niemieckie bojówki zaatakowały hotel Lomnitz.

15 lipca 1920

Sejm Ustawodawczy II RP uchwalił ,,statut organiczny dla woj. śląskiego”. Statut zapewniał autonomię obszarom Śląska, które po plebiscycie zostaną przyznane Polsce. Nowe województwo miało posiadać również swój parlament zwany Sejmem Śląskim.

17 sierpnia 1920

Niemieccy bojówkarze napadli na katowicką siedzibę Komisji Międzysojuszniczej. Na polskim lekarzu Andrzeju Mielęckim został dokonany bestialski lincz. W Katowicach został ogłoszony stan oblężenia.

18 sierpnia 1920

Bojówki niemieckie ponownie dokonały ataku, tym razem na katowicką siedzibę Komitetu Plebiscytowego oraz pobiły jej pracowników.

19/20 sierpnia 1920

Wybuchło II Powstanie Śląskie. Akcja została dobrze zorganizowana i była dobrze dowodzona. Walki objęły wiele powiatów, w tym katowicki. 

25 sierpnia 1920

Walki ustały po tym, jak 24 sierpnia Komisja Międzysojusznicza zlikwidowała oddziały Sipo. W miejsce znienawidzonej ,,Sicherki” została powołana polsko-niemiecka policja plebiscytowa (Abstimmungspolizei lub Apo).

Plebiscyt

20 marca 1921 

Na Górnym Śląsku został przeprowadzony plebiscyt, w którym wzięło udział  prawie 1,2 mln osób (97,5 proc. wszystkich uprawnionych). Za Polską zagłosowało 40,3 proc. Ślązaków, za Niemcami – 59,6 proc. Niemcy wygrali głosowanie w miastach oraz w większości gmin; większość ziem z zakładami przemysłu ciężkiego zostało po stronie niemieckiej.

22 marca 1921

Podczas niemieckiej demonstracji przed siedzibą Polskiego Komitetu Plebiscytowego w Opolu, w obawie przed wybuchem nowych walk interwencji dokonały rozjemcze oddziały francuskie. Tego samego dnia Wojciech Korfanty zaproponował Henri’emu Le Rondowi podział Górnego Śląska mniej więcej wzdłuż Odry (tzw. Linia Korfantego). Negocjacje w sprawie przebiegu granicy toczyły się od końca marca również między państwami alianckimi.

4 kwietnia 1921

W Katowicach odbyła się manifestacja Niemców, którzy domagali się pozostawienia Górnego Śląska w granicach Niemiec.

III Powstanie Śląskie

22 kwietnia 1921

Zatwierdzona została ostateczna wersja operacyjnego planu działań powstańczych.

28 kwietnia 1921 

Podczas narady przywódców polskiej organizacji bojowej rozważano sposób oraz termin rozpoczęcia działań powstańczych.

30 kwietnia 1921

Prasa donosiła o dwóch rozbieżnych raportach sporządzonych przez Komisję. Wzbudziło to wśród Polaków obawy co do ostatecznej decyzji o losie regionu. Wojciech Korfanty podjął decyzję o rozpoczęciu powstania. Plany działań zbrojnych oddziałów Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska zostały zatwierdzone już kilka dni wcześniej.

2 maja 1921

W kopalniach i hutach Górnego Śląska wybuchł strajk generalny. Następnej nocy oddziały wojskowe Polaków wysadziły wiadukty kolejowe na Odrze. Akcja „Mosty” polegała na wysadzeniu przez Grupę Destrukcyjną Konrada Wawelberga mostów na liniach kolejowych wiodących w głąb Niemiec.  

3 maja 1921

Wybuchło III Powstanie Śląskie. Dyktatorem zrywu został Wojciech Korfanty. Powstańcy szybko opanowali powiaty: pszczyński, katowicki, tarnogórski i rybnicki oraz rozpoczęli blokadę większych miast (tzw. akcja cernowania). W ciągu pierwszego tygodnia walczącym oddziałom udało się zdobyć teren do „Linii Korfantego”. 

11 maja 1921 

Rozpoczęła się reorganizacja wojsk powstańczych i przekształcenie ich w regularną siłę zbrojną. Został powołany Centralny Komitet Pomocy Górnoślązakom Zagłębia Dąbrowskiego.

21–26 maja 1921

Niemiecka kontrofensywa zakończona walkami na Górze św. Anny. Walki zakończyły się zmuszeniem powstańców do wycofania się z całego rejonu.

31 maja 1921 

Wojciech Korfanty odwołał ppłk. Macieja Mielżyńskiego ze stanowiska naczelnego dowódcy wojsk powstańczych. Wojska alianckie przystąpiły do zajmowania pasa neutralnego.

1 czerwca 1921

Wojciech Korfanty wydał rozkaz o wstrzymaniu działań zbrojnych i wycofaniu na wyznaczone linie. Wywołało to sprzeciw niektórych dowódców powstania, a część oddziałów kontynuowała walki. Dyktator zrywu nakazał aresztować niesubordynowanych wojskowych.

4–11 czerwca 1921

Niemiecka ofensywa na środkowym odcinku frontu. Ciężkie walki toczyły się o Kędzierzyn, Stare Koźle i Zębowice. Dwa dni później polskie dowództwo wojskowe zapowiedziało przyjęcie mediacji aliantów oraz zakończenie powstania.

12 czerwca 1921 

Rozpoczęła się ewakuacja oddziałów powstańczych na linię demarkacyjną.

25 czerwca 1921 

Niemcy przyjęli żądania alianckie.

28 czerwca 1921 

Rozpoczęła się równoczesna ewakuacja polskich i niemieckich sił zbrojnych z Górnego Śląska.

12 października 1921

Rada Ligi Narodów ogłosiła decyzję o podziale obszaru plebiscytowego. Polska otrzymała w całości powiaty katowicki i pszczyński oraz Królewską Hutę oraz prawie w całości powiaty raciborski, rybnicki, lubliniecki i tarnogórski. Natomiast Gliwice, Bytom i Zabrze przypadły Niemcom. 

20 października 1921 

Rada Ambasadorów przy Radzie Ligi Narodów zadecydowała o podziale Górnego Śląska. Do Polski przyłączono 29 proc. obszaru plebiscytowego z 46 proc. ludności i większą częścią przemysłu.


Anna Kruszyńska (PAP)

akr/ skp / 
 

Wydarzenia

Postacie

  • Wojciech Korfanty. Fot. PAP/Reprodukcja

    Korfanty Wojciech

    -
  • Alfons Zgrzebniok. Źródło: Wikimedia Commons

    Zgrzebniok Alfons

    -
Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
Do góry

Walka
o niepodległość
1914-1918

II Rzeczpospolita

II Wojna
Światowa

PRL