Dowódca utworzonej pod egidą ZSRR dywizji kościuszkowskiej, a następnie 1 Armii Wojska Polskiego, jeszcze przed końcem II wojny światowej odsunięty na tor boczny.
Zygmunt Berling urodził się w 27 kwietnia 1896 r. w Limanowej. W latach 1914-1918 służył w Legionach Polskich i armii austriackiej.
Brał udział w walkach o Lwów podczas wojny polsko-bolszewickiej; dowodził wówczas V batalionem kieleckim. Został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari.
W latach 1920-1930 mianowany kolejno: szefem sztabu dywizji, zastępcą dowódcy okręgu korpusu, dowódcą pułku i podpułkownikiem.
Od 1923 do 1925 r. studiował w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie.
W lipcu 1939 r. został zwolniony ze służby czynnej. Rozpoczął praktykę w Państwowym Instytucie Rozrachunkowym w Warszawie.
Po wybuchu II wojny światowej wyjechał do Wilna, gdzie w listopadzie 1939 r. został aresztowany przez NKWD. Przewieziono go do obozu jenieckiego w Starobielsku. Tam nawiązał współpracę z Sowietami, dzięki czemu uniknął losu tysięcy polskich oficerów zamordowanych w Katyniu.
W 1941 r. brał udział w rozmowach w willi NKWD (tzw. willi szczęścia) w Małachówce pod Moskwą, które dotyczyły weryfikacji stosunków wybranych oficerów do ZSRR pod kątem ich przynależności do Armii Czerwonej.
„Oficerowie ci wyrazili najpierw chęć ścisłej współpracy z ZSRR i podpisali deklarację lojalności (...) Jednym z najaktywniejszych członków tej grupy był ppłk Berling, który już 22 czerwca 1941 r. (...) wysłał do zastępcy ludowego komisarza bezpieczeństwa, gen. Wsiewołoda Mierkułowa, wiernopoddańczą deklarację polityczną, w której wyraził pełną gotowość służenia w „armii wyzwoleńczej”, widząc jedyną drogę do oswobodzenia narodu polskiego we współpracy ze Związkiem Socjalistycznych Republik Rad” – pisali Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk i Stefan Zwoliński („Armia Berlinga i Żymierskiego”).
Dr Jarosław Pałka: Zygmunta Berlinga do zdrady popchnęła ambicja
Po ataku niemieckim na ZSRS Berling wstąpił do Polskich Sił Zbrojnych w ZSRS pod dowództwem gen. Władysława Andersa, które formowano na mocy układu Sikorski-Majski. Pełnił funkcję szefa sztabu 5. Dywizji Piechoty. Następnie kierował bazą ewakuacyjno-zaopatrzeniową w Krasnowodsku.
Po wydaniu przez gen. Andersa rozkazu ewakuacji do Iranu pozostał w ZSRR, przez co uznano go za dezertera; został zdegradowany, wydalony z armii oraz skazany w trybie zaocznym w lipcu 1943 r. przez Sąd Polowy na karę śmierci.
Berling był twórcą I Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. Sformował ją - jeszcze jako pułkownik - przy pomocy władz ZSRR latem 1943 r. Jej żołnierzami byli w większości obywatele polscy, którzy po zajęciu przez Armię Czerwoną we wrześniu 1939 r. wschodnich województw Polski zostali deportowani przez NKWD w głąb ZSRR i nie zdążyli wstąpić do wojska utworzonego pod egidą rządu RP na uchodźstwie przez gen. Andersa. Dla części żołnierzy dywizji kościuszkowskiej służba pod rozkazami Berlinga stanowiła jedyną szansę na powrót do Polski i uchronienie się od poboru do Armii Czerwonej.
Pomimo braków w wyszkoleniu oraz niedostatecznego wsparcia ze strony Armii Czerwonej dywizja dowodzona przez Berlinga odbyła swój chrzest bojowy 12–13 października 1943 r. w bitwie pod Lenino na Białorusi, podczas której poniosła dotkliwe straty.
W 1943 r. Stalin nadał Berlingowi stopień generała brygady. Rok później sowiecki dyktator mianował Berlinga dowódcą 1 Armii Wojska Polskiego.
Berling znał prawdę o zbrodni katyńskiej, a mimo to uczestniczył w kampanii propagandowej, której celem było przypisanie winy Niemcom.
„Cały dokumentalny materiał, zebrany przez Komisję, dowodzi niezbicie, że mordy w katyńskim lesie były popełnione na wyraźny rozkaz hitlerowskich goryli, że mordy te oznaczają konsekwentną politykę hitleryzmu, zmierzającą do wytępienia narodów słowiańskich” – pisał w dokumencie z 29 stycznia 1944 r. („Armia Berlinga i Żymierskiego”).
We wrześniu 1944 r., w trakcie Powstania Warszawskiego, oddziały 1 AWP uczestniczyły w tzw. desancie czerniakowskim, którego celem było zdobycie przyczółków na lewym brzegu Wisły. Próba sforsowania rzeki zakończyła się niepowodzeniem i została okupiona ciężkimi stratami osobowymi, co wynikało m.in. ze złego przygotowania operacji.
Zaraz potem Berling został pozbawiony dowództwa i odstawiony na tor boczny.
W latach 1944-1947 studiował na Akademii Wojennej w Moskwie. Po zakończeniu edukacji powrócił do Polski. Był m.in. członkiem Akademii Sztabu Generalnego, podsekretarzem stanu i wiceministrem w różnych resortach. W 1963 r. wstąpił do PZPR.
Zygmunt Berling zmarł 11 lipca 1980 r. w Konstancinie.
Postać gen. Berlinga jest przedmiotem sporów. Jego przeciwnicy podkreślają, że - podczas współpracy z NKWD - opowiadał się za przyszłą Polską jako republiką sowiecką oraz zarządzał wyroki śmierci na dezerterach i żołnierzach związanych m.in. z podziemiem niepodległościowym. Zdaniem zwolenników polskiego dowódcy zdołał on uratować wielu rodaków z sowieckich łagrów. (PAP)
wmk
