5 PAźDZIERNIKA

• 1956 / 70 lat

  Przed sądem w Poznaniu rozpoczął się ostatni z kilku procesów pokazowych - tzw. proces dziesięciu, w którym na ławie oskarżonych zasiedli uczestnicy poznańskich protestów z czerwca 1956 r. (m.in. 20-letni Janusz Kulas). Wobec rozpoczynającej się odwilży i dojścia do władzy Władysława Gomułki postępowanie sądowe zawieszono, a aresztowanych wypuszczono na wolność.

• 1951 / 75 lat

  W Warszawie urodził się Adam Ferency, aktor, przez wiele lat związany z Teatrem na Woli i Teatrem Współczesnym w Warszawie, od 1994 r. w stołecznym Teatrze Dramatycznym; wystąpił m.in. w filmach „Przesłuchanie”, „Matka Królów”, „Pornografia”, „Jasminum”, „1920 Bitwa Warszawska” oraz serialu „Boża podszewka”.

• 1936 / 90 lat

  W Pradze urodził się Vaclav Havel, dramatopisarz, eseista, uczestnik Praskiej Wiosny, współzałożyciel opozycyjnej Karty 77. Po tzw. aksamitnej rewolucji wybrany na prezydenta Czechosłowacji (1989–1992). Po jej rozpadzie prezydent Czech w latach 1993–2003.

• 2014 / 12 lat

  W Gdyni zmarła Anna Przybylska, aktorka i fotomodelka, znana m.in. z seriali „Złotopolscy”, „Daleko od noszy” i „Klub szalonych dziewic” oraz z filmów: „Sezon na leszcza”, „Sęp”, „Rh+”, „Kariera Nikosia Dyzmy” i „Superprodukcja”, „Dzień świra”, „Złoty środek” i „Bilet na Księżyc”.

• 2012 / 14 lat

  W Opolu zmarł Stefan Leletko, sztangista, mistrz świata i Europy, rekordzista świata, dwukrotny olimpijczyk.

• 2007 / 19 lat

  Oficerowie polscy zamordowani w 1940 r. przez NKWD w Katyniu, Charkowie i Twerze otrzymali pośmiertnie awanse na wyższe stopnie wojskowe i służbowe.

• 2007 / 19 lat

  W Warszawie zmarł Władysław Kopaliński, leksykograf, tłumacz i wydawca.

• 2005 / 21 lat

  W Tel Awiwie zmarł Natan Gross, scenarzysta, producent, reżyser i teoretyk filmu. Urodzony w 1919 roku w Krakowie, wyemigrował do Izraela w roku 1950.

• 2001 / 25 lat

  W Berlinie zmarł Jan Lenica, grafik, twórca filmów animowanych, jeden z przedstawicieli polskiej szkoły plakatu.

• 2001 / 25 lat

  W Warszawie zmarła Monika Żeromska, pisarka i malarka, córka Stefana Żeromskiego.

• 2000 / 26 lat

  Premiera pierwszego odcinka serialu „Plebania”.

• 1989 / 37 lat

  Pokojową Nagrodę Nobla otrzymał XIV Dalajlama (Tenzin Gjaco) - duchowy przywódca Tybetańczyków, od 1959 r. przebywający na emigracji.

• 1986 / 40 lat

  Telewizja Polska wyemitowała pierwszy odcinek programu Michała Fajbusiewicza „997”.

• 1983 / 43 lata

  Lech Wałęsa został laureatem Pokojowej Nagrody Nobla.

• 1982 / 44 lata

  Stan wojenny: we Wrocławiu SB aresztowała Władysława Frasyniuka, przewodniczącego Regionalnego Komitetu Strajkowego Regionu Dolnego Śląska oraz współzałożyciela i członka powstałej w kwietniu 1982 r. Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność”.

• 1979 / 47 lat

  Literacką Nagrodę Nobla otrzymał Izaak Bashevis Singer, żydowski pisarz, urodzony w Radzyminie.

• 1979 / 47 lat

  W Maisons-Laffitte zmarł Zygmunt Hertz, pisarz, publicysta, współzałożyciel Instytutu Literackiego.

• 1974 / 52 lata

  W Zakopanem urodził się Robert Mateja, skoczek i trener narciarski, pięciokrotny mistrz Polski, zwycięzca Pucharu Kontynentalnego w 2004 roku.

• 1973 / 53 lata

  W Kraśniku, w czasie kręcenia zdjęć do filmu „Gniazdo” zmarł tragicznie Mieczysław Stoor, aktor teatralny, filmowy i kabaretowy, znany m.in. z ról Hlawy w „Krzyżakach”, „Byka” w „Chudy i inni” oraz sturmführera Staedtke w „Stawce większej niż życie”.

• 1969 / 57 lat

  BBC wyemitowało pierwszy odcinek satyrycznego programu „Latający cyrk Monty Pythona”.

• 1967 / 59 lat

  W Sceaux koło Paryża zmarł Zygmunt Zaremba, działacz socjalistyczny, członek władz naczelnych PPS w latach 1919–1939; po wybuchu wojny współzałożyciel PPS-WRN; członek Rady Jedności Narodowej (1944); od 1946 r. na emigracji.

• 1967 / 59 lat

  W Nowej Soli urodził się Krzysztof Kiljański, wokalista.

• 1967 / 59 lat

  Premiera serialu telewizyjnego „Niewiarygodne przygody Marka Piegusa” w reżyserii Mieczysława Waśkowskiego.

• 1965 / 61 lat

  W Krakowie otwarto Miasteczko Studenckie Akademii Górniczo-Hutniczej zaprojektowane przez Tomasza Mańkowskiego.

• 1964 / 62 lata

  Pod zarzutem przekazywania za granicę „materiałów godzących w Polskę” i współpracę z Radiem Wolna Europa aresztowany został Melchior Wańkowicz, sygnatariusz „Listu 34”, protestującego przeciwko polityce kulturalnej PRL. Skazany został na trzy lata więzienia, ale spędził w nim tylko pięć tygodni.

• 1962 / 64 lata

  W Garwolinie urodziła się Sylwia Wysocka, aktorka.

• 1961 / 65 lat

  Premiera filmu Blake’a Edwardsa „Śniadanie u Tiffany’ego” wg noweli Trumana Capote z Audrey Hepburn w roli głównej.

• 1955 / 71 lat

  W Warszawie urodził się Michał Lorenc, kompozytor muzyki filmowej.

• 1954 / 72 lata

  W Zakopanem urodził się Ryszard Gajewski, himalaista, współautor wraz z Maciejem Berbeką pierwszego zimowego wejścia na ośmiotysięcznik Manaslu (12.01.1984).

• 1950 / 76 lat

  Przed Rejonowym Sądem Wojskowym w Warszawie rozpoczął się proces IV Zarządu Głównego Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Zapadło siedem wyroków śmierci.

• 1946 / 80 lat

  Bitwa pod Kiełbaskami (w okolicy Łosic, obecnie na pograniczu województw mazowieckiego i podlaskiego) pomiędzy oddziałem partyzanckim Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” a przeważającymi siłami Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego i milicji, wspartych przez wojska NKWD. 

• 1944 / 82 lata

  W Gdowie urodził Andrzej Zieliński, kompozytor, pianista i wokalista zespołu Skaldowie.

• 1943 / 83 lata

  W Dzielnicy Policyjnej w Warszawie miał miejsce nieudany zamach żołnierzy oddziału „Agat” AK na konfidenta i funkcjonariusza gestapo folksdojcza Alfreda Milkego. W wymianie ognia zastrzelony został SS-Obersturmführer Joseph Lechner, szef referatu w urzędzie komendanta SD i policji bezpieczeństwa na dystrykt warszawski.

• 1942 / 84 lata

  Masakra w podobozie KL Auschwitz w Budach/Borze. Sześć niemieckich więźniarek funkcyjnych i esesmani pałkami i siekierami zamordowało 90 więźniarek – Żydówek z Francji. Powodem był rzekomy bunt. Po masakrze Niemcy zgładzili zarówno kobiety, które ją przeżyły, jak i sześć więźniarek funkcyjnych, które uczestniczyły w rzezi. Śledztwo zostało umorzone. Dowody zatarto.

   

• 1941 / 85 lat

  W Mylsku na Wołyniu urodziła się Helena Majdaniec, piosenkarka.

• 1939 / 87 lat

  W Warszawie zmarł Ludwik Urstein, pianista i pedagog, zwany „królem akompaniatorów”, brat psychiatry Maurycego Ursteina i aktora Józefa „Pikusia” Ursteina.

• 1939 / 87 lat

  Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Adolf Hitler odebrał w Alejach Ujazdowskich w Warszawie defiladę oddziałów Wehrmachtu. Polski sukces w bitwie pod Kockiem: w rejonie Woli Gułowskiej w ataku na bagnety wzięto do niewoli niemieckich żołnierzy, ale wobec wyczerpania amunicji gen. Kleeberg podjął decyzję o kapitulacji.  

• 1939 / 87 lat

  Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Na Zaspie w Gdańsku z wyroku niemieckiego sądu polowego za rzekome prowadzenie działalności partyzanckiej rozstrzelanych zostało 38 obrońców Poczty Polskiej w Gdańsku.

• 1938 / 88 lat

  W Wilnie zmarł Marian Zdziechowski, slawista, filozof kultury, krytyk literacki i publicysta, profesor Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie. 

• 1938 / 88 lat

  Z wieżowca Prudential w Warszawie wyemitowano po raz pierwszy w Polsce eksperymentalny program telewizyjny.

• 1938 / 88 lat

  W Łagiewnikach koło Krakowa zmarła Faustyna Kowalska, zakonnica, mistyczka; kanonizowana w 2000 r. przez papieża Jana Pawła II.

• 1936 / 90 lat

  Zmarł Zygmunt Waliszewski, malarz i rysownik, reprezentant nurtu kolorystycznego, należał do kapistów.

• 1933 / 93 lata

  Sąd Najwyższy zatwierdził wyrok w tzw. sprawie brzeskiej.

• 1931 / 95 lat

  Samolot „Miss Veedol” (jednopłatowiec) przeleciał nad Oceanem Spokojnym bez śródlądowania; był to pierwszy taki przelot w historii.

• 1927 / 99 lat

  W Los Angeles zmarł Sam Warner, współzałożyciel i dyrektor wytwórni filmowej Warner Bros., urodzony w Krasnosielcu, obecnie w woj. mazowieckim.

• 1925 / 101 lat

  W szwajcarskim Locarno rozpoczęła się międzynarodowa konferencja na której zapadły ustalenia dotyczące zachodniej granicy Niemiec.

• 1924 / 102 lata

  W Warszawie urodził się Andrzej Wolski, ps. Jur, w czasie II wojny światowej żołnierz AK, uczestnik akcji pod Arsenałem i dowódca plutonu w Powstaniu Warszawskim, w latach 1949-1954 więziony za „próbę obalenia systemu”. Od 1970 r. mieszkał w Kanadzie i był m.in. profesorem na Uniwersytecie w Montrealu.

• 1921 / 105 lat

  W Londynie założono PEN Club – międzynarodowe stowarzyszenie pisarzy i poetów, które opowiada się za swobodną wymianą twórczości, przeciw antagonizmom narodowym, klasowym, rasowym oraz dyktaturom i cenzurze.

• 1918 / 108 lat

  W okolicach Vouziers w Ardenach zginął w walce powietrznej Roland Garros, francuski pilot, jeden z pionierów lotnictwa; w 1913 r. jako pierwszy przeleciał nad Morzem Śródziemnym. 

• 1913 / 113 lat

  W Warszawie urodził się Stanisław Żaryn, architekt, konserwator zabytków, w czasie wojny żołnierz AK i NSZ, uczestnik Powstania Warszawskiego; po wojnie pracownik Biura Odbudowy Stolicy.

• 1909 / 117 lat

  W Moskwie urodził się Zbigniew Koczanowicz, aktor, reżyser.

• 1909 / 117 lat

  W Bliżynie koło Skarżyska-Kamiennej urodził się Edward Osóbka-Morawski, działacz socjalistyczny, współzałożyciel i wiceprzewodniczący KRN, od 1944 r. przewodniczący PKWN, a następnie premier tzw. Rządu Tymczasowego uznawanego przez ZSRS. W latach 1945–1947 premier Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej.

• 1908 / 118 lat

  Bułgaria ogłosiła deklarację niepodległości.

• 1902 / 124 lata

  W Połtawie urodził się Michał Kondracki, kompozytor i publicysta muzyczny.

• 1894 / 132 lata

  Urodził się Tadeusz Gronowski, polski grafik, malarz, architekt wnętrz, twórca plakatów, ilustrator książek. Jest uważany za jednego z pionierów nowoczesnego polskiego plakatu.

• 1889 / 137 lat

  Pierwsze wejście na szczyt Kilimandżaro – pierwszymi zdobywcami byli Niemiec Hans Meyer i Austriak Ludwig Purtscheller.

• 1878 / 148 lat

  W Makowie Podhalańskim urodził się Ryszard Ordyński, reżyser teatralny i filmowy, scenarzysta.

• 1874 / 152 lata

  W Bonikowie urodził się Alfred Chłapowski, polityk, ekonomista, poseł do Reichstagu, minister rządu Wincentego Witosa, ambasador RP we Francji.

• 1868 / 158 lat

  We Lwowie Sejm Krajowy dla Galicji uchwalił jedną z pierwszych na świecie ustaw o ochronie gatunkowej zwierząt; uchwalony akt prawny dotyczył ochrony świstaka i kozicy w Tatrach.

• 1864 / 162 lata

  W Besancon urodził się Louis Lumiere, wynalazca, pionier kinematografii.

• 1862 / 164 lata

  Urodził się Mieczysław Mańkowski, polski działacz socjalistyczny i niepodległościowy. Członek Międzynarodowej Socjalno-Rewolucyjnej Partii Proletariat, Polskiej Partii Socjalistycznej i jeden z przywódców jej Organizacji Bojowej. Organizator zamachu na generał-gubernatora Skałona. Wieloletni więzień carski. Organizator Pogotowia Bojowego PPS.

• 1842 / 184 lata

  W Pilznie mistrz piwowarski Josef Groll opracował recepturę piwa typu pilzner.

• 1831 / 195 lat

  20-tysięczny korpus pod dowództwem gen. Macieja Rybińskiego przekroczył granicę pruską na rzece Pisie i złożył broń. Żołnierze korpusu i towarzyszący im członkowie Rządu Narodowego zostali internowani.

• 1830 / 196 lat

  W Petersburgu zmarł Józef Oleszkiewicz, malarz, członek Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, wolnomularz, uwieczniony przez Adama Mickiewicza w „Ustępie” III części „Dziadów”.

• 1813 / 213 lat

  Nad rzeką Thames w Ontario w bitwie pomiędzy oddziałami amerykańskimi i siłami brytyjsko-indiańskimi poległ Tecumseh, wódz plemienia Szaunisów; dążył do zjednoczenia Indian i zawiązania federacji mającej na celu odzyskanie utraconych przez nich ziem. 

• 1807 / 219 lat

  Książę Józef Poniatowski mianowany został ministrem wojny Księstwa Warszawskiego i naczelnym wodzem armii polskiej.

• 1802 / 224 lata

  We Franpolu urodził się Maurycy Gosławski – poeta, żołnierz Powstania Listopadowego, uczestnik konspiracyjnej wyprawy Józefa Zaliwskiego.

• 1793 / 233 lata

  Rewolucyjna Francja wprowadza nowy kalendarz.

• 1789 / 237 lat

  W Strzeszynku pod Poznaniem urodził się Leon Przyłuski, arcybiskup gnieźnieński i poznański, prymas Polski w latach 1845–1865.

• 1789 / 237 lat

  W Paryżu marsz kobiet na rezydencję królewską w Wersalu zmusił Ludwika XVI do uznania „Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela”.

• 1767 / 259 lat

  W Warszawie pod nadzorem rosyjskiego ambasadora Nikołaja Repnina rozpoczął obrady sejm nadzwyczajny. Uchwalono m.in. prawa kardynalne, w tym wolną elekcję, liberum veto, prawo wypowiadania posłuszeństwa królowi.

• 1763 / 263 lata

  W Dreźnie zmarł August III Wettyn, elektor saski i król Polski od 1733 r.

• 1733 / 293 lata

  We wsi Kamień pod Warszawą szlachta, w obecności rosyjskich wojsk, wybrała na króla Polski elektora saskiego Fryderyka Augusta, który przyjął imię Augusta III.

• 1716 / 310 lat

  Pod Kowalewem na Pomorzu została stoczona bitwa pomiędzy oddziałami konfederacji tarnogrodzkiej a wojskami Augusta II Mocnego; bitwa ta znana jest z tego, że w jej trakcie doszło do jednej z ostatnich szarż husarii.

• 1713 / 313 lat

  W Langres we Francji urodził się Denis Diderot, filozof, pisarz, współtwórca "Wielkiej encyklopedii francuskiej", autor powieści, opowiadań, sztuk teatralnych i powiastek filozoficznych. 

• 1523 / 503 lata

  W Szczecinie zmarł Bogusław X Wielki, książę pomorski.

• 1356 / 670 lat

  Król Kazimierz Wielki wydał edykt powołujący Sąd Wyższy Prawa Niemieckiego oraz Sąd Sześciu Miast – królewskie sądy odwoławcze w sprawach dotyczących prawa magdeburskiego.