4 PAźDZIERNIKA

• 1901 / 125 lat

  Zmarł Ludwik Szwede, wieloletni prezes Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności, właściciel zakładów garbarskich na Nowolipkach w Warszawie (największych na ziemiach polskich), założyciel browaru w Częstochowie i członek zarządu w Fabryce Norblina. 

• 1795 / 231 lat

  Okupujący od końca powstania kościuszkowskiego Kraków Prusacy pod osłoną nocy obrabowali skarbiec królewski na Wawelu. Z pomocą krakowskiego rzemieślnika dostali się do środka i wynieśli m.in. koronę Chrobrego, Szczerbiec, berła i 120 innych przedmiotów. Złote i srebrne elementy następnie przetopiono, a kamienie szlachetne sprzedano, ale Szczerbiec ocalał i po ponad stu latach powrócił do Polski.

• 2017 / 9 lat

  W wieku 92 lat zmarł prof. Bronisław Chromy, rzeźbiarz, autor m.in. rzeźby Smoka Wawelskiego w Krakowie i pomników: Żołnierza Polskiego na osiedlu Paderewskiego w Katowicach, Jana Pawła II w Tarnowie, braterstwa broni partyzantów polskich i radzieckich w Lasach Janowskich

• 2011 / 15 lat

  Saul Perlmutter, Brian P. Schmidt i Adam G. Riess otrzymali Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki za odkrycie, że Wszechświat rozszerza się coraz szybciej.

• 2006 / 20 lat

  Powstała Platforma WikiLeaks publikująca tajne dokumenty rządowe i korporacyjne. Została założona przez australijskiego programistę i aktywistę Juliana Assange’a. Stała się znana, gdy udostępniła ponad 10 mln tajnych materiałów i analiz, które były wykorzystywane m.in. w walce politycznej i dezinformacji.

• 2002 / 24 lata

  Premiera filmu „Zemsta” w reżyserii Andrzeja Wajdy.

• 1993 / 33 lata

  Zmarł Jerzy Broszkiewiecz, polski prozaik, dramatopisarz, eseista i publicysta oraz autor fantastyki naukowej.

• 1989 / 37 lat

  W Warszawie zmarł Edmund Osmańczyk, dziennikarz, publicysta, politolog; w latach 30. redaktor pisma „Młody Polak w Niemczech”; do 1939 r. kierował Centralą Prasową Związku Polaków w Niemczech; w czasie wojny w konspiracyjnym radiu; podczas Powstania Warszawskiego nadawał audycje „Dzień walki”; jako korespondent relacjonował konferencję w Poczdamie i Proces Norymberski; poseł na Sejm PRL; senator I kadencji z ramienia Komitetu Obywatelskiego. 

• 1982 / 44 lata

  Izba Wojskowa Sądu Najwyższego skazała zaocznie na karę śmierci byłego ambasadora PRL w Waszyngtonie Romualda Spasowskiego, który po ogłoszeniu stanu wojennego porzucił placówkę i poprosił o azyl polityczny w USA.

• 1974 / 52 lata

  Zmarł Stanisław Wocjan, polski artysta malarz, przedstawiciel nurtu klasycznego realizmu, uczeń Mariana Wawrzenieckiego.

• 1970 / 56 lat

  W Los Angeles zmarła Janis Joplin, amerykańska wokalistka rockowa, bluesowa i soulowa, kompozytorka.

• 1969 / 57 lat

  W Bernie zmarł Jerzy Stempowski, eseista, krytyk literacki, epistolograf, publicysta.

• 1968 / 58 lat

  W Warszawie zmarł Jan Kurnakowicz, aktor, przez wiele lat związany z Teatrem Narodowym w Warszawie, znany z ról w filmach „Zakazane piosenki” i „Miasto nieujarzmione”.

• 1967 / 59 lat

  W Warszawie zmarł Janusz Franciszek Radziwiłł, ziemianin, ordynat ołycki, właściciel Nieborowa; polityk konserwatywny, działacz gospodarczy; poseł na Sejm (1928–1935), senator (1935–1938); aresztowany we wrześniu 1939 r. przez władze sowieckie i uwięziony na Łubiance – zwolniony w grudniu 1939 r.; w okresie niemieckiej okupacji przebywał w Warszawie; w 1945 r. ponownie aresztowany przez NKWD i wywieziony do obozu w Krasnogorsku; w 1947 r. powrócił do Polski.

• 1966 / 60 lat

  Premiera filmu „Marysia i Napoleon” w reżyserii Leonarda Buczkowskiego.

• 1963 / 63 lata

  W Londynie zmarł Zygmunt Nowakowski, pisarz, dziennikarz.

• 1959 / 67 lat

  W Warszawie zmarł Mieczysław Orłowicz, krajoznawca, współorganizator Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego.

• 1957 / 69 lat

  ZSRR wystrzelił pierwszego sztucznego satelitę Ziemi – „Sputnik 1”.

• 1948 / 78 lat

  W Strzegomiu urodził się Stanisław Nicieja, historyk, profesor Uniwersytetu Opolskiego, w latach 1996–2002 jego rektor; kronikarz i znawca Kresów.

• 1944 / 82 lata

  Gen. Tadeusz Komorowski „Bór”, przed pójściem do niemieckiej niewoli, poinformował drogą radiową Okręgi AK o mianowaniu gen. Leopolda Okulickiego swoim następcą na stanowisku Komendanta Głównego AK.

• 1944 / 82 lata

  We Lwowie urodził się Józef Szaniawski, politolog, sowietolog, publicysta, dziennikarz; w latach 1970–1985 redaktor PAP; od 1973 r. współpracował z Radiem Wolna Europa; aresztowany w 1985 r. i skazany przez sąd wojskowy na 10 lat więzienia; uniewinniony przez Sąd Najwyższy, wyszedł na wolność w grudniu 1989 r.; zginął w Tatrach w 2012 r.

• 1936 / 90 lat

  Premiera filmu „Wierna rzeka” w reżyserii Leonarda Buczkowskiego.

• 1934 / 92 lata

  W Bestwince koło Bielska-Białej urodził się Zbigniew Pietrzykowski, pięściarz, trzykrotny medalista olimpijski: srebrny z Rzymu (1960) oraz brązowy z Melbourne (1956) i Tokio (1964); czterokrotny mistrz Europy. 

• 1922 / 104 lata

  Brytyjski archeolog Howard Carter odkrył w Dolinie Królów grobowiec egipskiego władcy Tutanchamona.

• 1922 / 104 lata

  We Lwowie urodził się Adam Hollanek, poeta, pisarz, założyciel i długoletni redaktor naczelny miesięcznika popularno-naukowego „Fantastyka”.

• 1918 / 108 lat

  Gen. Józef Haller został mianowany naczelnym wodzem Armii Polskiej we Francji.

• 1900 / 126 lat

  Urodził się malarz Józef Jarema, brat Marii Jaremy (Jaremianki).

• 1898 / 128 lat

  W Komarówce koło Radzynia urodził się Marian Drobik, ps. Dzięcioł, podpułkownik WP, szef II Oddziału Komendy Głównej AK w latach 1942–1943; aresztowany przez gestapo i zamordowany w niewyjaśnionych okolicznościach.

• 1895 / 131 lat

  W Piqua w stanie Kansas urodził się Buster Keaton, aktor, jeden z najbardziej znanych komików kina niemego, reżyser, scenarzysta; twórca m.in. filmu „Generał”, w którym zagrał główna rolę; w 1960 r. nagrodzony Oscarem.

• 1895 / 131 lat

  W Baku urodził się Richard Sorge, niemiecki komunista, agent wywiadu sowieckiego; w latach 30. „pod przykryciem” niemieckiego dziennikarza i członka NSDAP był szefem siatki wywiadowczej na terenie Japonii; zdobył m.in. informację o dacie niemieckiego ataku na ZSRS; aresztowany przez Japończyków w 1941 r.; powieszony w 1944 r. w Tokio.

• 1894 / 132 lata

  W Warszawie urodził się Józef Beck, legionista, członek POW, pułkownik WP, jeden z najbliższych współpracowników marszałka Józefa Piłsudskiego; w latach 1932–1939 minister spraw zagranicznych RP.

• 1890 / 136 lat

  Zmarł Hugo Henckel von Donnersmarck, jeden z najbogatszych przemysłowców swojej epoki, właściciel wielu hut, kopalń i innych zakładów na terenie Górnego Śląska zatrudniających w sumie 50 tys. osób. Fundator licznych kościołów i osiedli robotniczych, przeciwnik Kulturkampfu.

• 1883 / 143 lata

  W pierwszą podróż wyruszył „Orient Express”, luksusowy pociąg kursujący na trasie Paryż-Stambuł.

• 1868 / 158 lat

  We Lwowie Sejm Krajowy dla Galicji uchwalił jedną z pierwszych na świecie ustaw o ochronie gatunkowej zwierząt; uchwalony akt prawny dotyczył ochrony świstaka i kozicy w Tatrach.

• 1853 / 173 lata

  Turcja wypowiedziała wojnę Rosji – początek wojny krymskiej.

• 1831 / 195 lat

  Urodził się Bruno Bielawski, dziennikarz, pisarz i poeta związany z „Gazetą Lwowską”, od 1859 r. pierwszy redaktor czasopisma „Dzwonek: pismo dla ludu”.

• 1816 / 210 lat

  Urodził się Eugène Edine Pottier, socjalistyczny poeta, jeden z przywódców Komuny Paryskiej w 1871 r., podczas której napisał tekst Międzynarodówki. Do 1888 r. śpiewano ją do melodii Marsylianki, z czasem (z ułożoną w 1888 r. nową muzyką) stała się nieformalnym hymnem ruchu socjalistycznego, a do 1944 r. oficjalnym hymnem ZSRR. 

• 1790 / 236 lat

  W Warszawie zmarł Jan Dekert, kupiec, prezydent Starej Warszawy (1789); w okresie Sejmu Wielkiego walczył o prawa mieszczan; przywódca tzw. czarnej procesji w 1789 r.

• 1741 / 285 lat

  W Hołoskowie na Pokuciu urodził się Franciszek Karpiński, poeta, czołowy liryk polskiego sentymentalizmu.

• 1705 / 321 lat

  W warszawskiej katedrze odbyła się królewska koronacja Stanisława Leszczyńskiego i jego żony Katarzyny z Opalińskich.

• 1677 / 349 lat

  We Lwowie zmarł Józef Bartłomiej Zimorowic, poeta, satyryk, autor dzieł historycznych; burmistrz Lwowa.

• 1669 / 357 lat

  W Amsterdamie zmarł Rembrandt, właściwie Rembrandt Harmenszoon van Rijn, wybitny holenderski malarz, rysownik i grafik; do jego najbardziej znanych obrazów należą „Lekcja anatomii doktora Tulpa”, „Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem”, „Wymarsz strzelców”, „Wieczerza w Emaus”, „Jeździec polski”.

• 1582 / 444 lata

  W Rzeczypospolitej wprowadzono obowiązujący do dziś kalendarz gregoriański.

• 1515 / 511 lat

  W Wittenberdze urodził się Lucas Cranach Młodszy, niemiecki malarz, grafik.

• 1480 / 546 lat

  W Łowiczu zmarł Jakub z Sienna, arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski od 1474 r.