Doświadczenie II wojny światowej to punkt wyjścia do opowieści o procesach, które ani nie zaczęły się w latach 1939-1945, ani w nich nie zakończyły – powiedział dr Jan Daniluk z Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku przed rozpoczynającą się w czwartek konferencją o eugenice.
Urodził się major Feliks Mazurkiewicz, we wrześniu 1939 r. podczas obrony Warszawy bohaterski dowódca Fortu Wolskiego, a w czasie I wojny światowej żołnierz Legionów Polskich.
Car Aleksander I wydał edykt, na podstawie którego powstał Uniwersytet Warszawski.
W Konstancinie-Jeziornie zmarł Witold Sobociński, autor zdjęć m.in. do filmów „Frantic” Romana Polańskiego, „Ziemia obiecana” Andrzeja Wajdy, „Sanatorium pod klepsydrą” Wojciecha Jerzego Hasa, „Szpital Przemienienia” Edwarda Żebrowskiego, „Był jazz” Feliksa Falka, „Piratów” Romana Polańskiego, „Wrota Europy” Jerzego Wójcika.
Założony został Komitet Obrony Demokracji (KOD).
Zmarł Piotr Hertel, kompozytor muzyki filmowej i teatralnej, jeden ze współzałożycieli Studenckiego Teatru Satyryków „Pstrąg”.
W Paryżu zmarła Wiera Gran, aktorka kabaretowa i filmowa, piosenkarka; w czasie wojny występowała w warszawskim getcie w kawiarni „Sztuka”.
Zmarł Zbigniew Florczak, eseista, prozaik, tłumacz i krytyk literacki.
W Katowicach został odsłonięty pomnik Jerzego Ziętka - w czasach PRL-u wojewody, a w okresie międzywojennym powstańca śląskiego i związanego z sanacją naczelnika Radzionkowa. Na mocy tzw. ustawy dekomunizacyjnej pomnik (jedyny w III RP, który wzniesiono członkowi władz PRL-u) miał zostać rozebrany, ale nie zgodziły się na to lokalne władze.
W wieku 80 lat zmarł Martin Malia, amerykański historyk - sowietolog, autor wydanych również w Polsce książek - m.in. „Sowiecka tragedia. Historia komunistycznego imperium rosyjskiego 1917-1991” i „Lokomotywy historii”.
Odbyła się druga tura wyborów prezydenckich, które wygrał Aleksander Kwaśniewski (51,72 proc.), pokonując Lecha Wałęsę (48,28 proc.). Frekwencja: 68,23 proc.
W Paryżu państwa należące do NATO oraz Układu Warszawskiego podpisały Traktat o Konwencjonalnych Siłach Zbrojnych w Europie.
Ewa Łętowska została pierwszym rzecznikiem praw obywatelskich.
W Genewie rozpoczął się pierwszy szczyt Gorbaczow - Reagan, przywódców ZSRR i USA. Seria spotkań między nimi przyczyniła się do zakończenia zimnej wojny.
W Stanach Zjednoczonych utworzono Fundację „Solidarność”.
W Warszawie zmarł Władysław Hańcza, aktor, reżyser teatralny, pedagog; niezapomniany odtwórca ról Kargula w komediach Sylwestra Chęcińskiego, Macieja Boryny w „Chłopach” Jana Rybkowskiego i księcia Janusza Radziwiłła w „Potopie” Jerzego Hoffmana.
W Warszawie otwarto odbudowany po zniszczeniach wojennych Teatr Wielki.
W Warszawie sąd wojskowy ogłosił wyrok w sprawie przywódców PPS-WRN, którym zarzucono m.in. „planowanie obalenia przemocą ustroju ludowo-demokratycznego”; oskarżonym wymierzono kary do 10 lat więzienia; wśród skazanych był Kazimierz Pużak, jeden z przywódców PPS-WRN podczas II wojny światowej; przewodniczący Rady Jedności Narodowej (1944–1945); aresztowany w marcu 1945 r. przez NKWD i sądzony w Moskwie w tzw. procesie szesnastu.
Na mocy wyroku amerykańskiego Trybunału Wojskowego w więzieniu w Dachau straceni zostali b. członkowie załogi obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie.
W Soczi rozpoczęło się spotkanie przywódców PPR i PPS ze Stalinem. Uczestniczyli w nim Władysław Gomułka, Jakub Berman, Roman Zambrowski oraz Józef Cyrankiewicz, Edward Osóbka-Morawski i Stanisław Szwalbe.
W czasie przeprowadzanej przez Niemców likwidacji obozu koncentracyjnego przy ul. Janowskiej na przedmieściach Lwowa wybuchł bunt więźniów z Sonderkommando; liczba żydowskich ofiar utworzonego w 1941 r. obozu janowskiego szacowana jest na około 200 tys. osób, zmarłych z głodu, chorób, wycieńczenia, zamordowanych na tzw. lwowskich Piaskach oraz w obozie zagłady w Bełżcu.
Początek kontrofensywy Armii Czerwonej pod Stalingradem.
W Drohobyczu zastrzelony został przez gestapowca Bruno Schulz, prozaik, malarz, rysownik, grafik; autor zbiorów opowiadań „Sklepy cynamonowe” oraz „Sanatorium pod klepsydrą”.
Kilkunastu polskich lewicowych literatów (m.in. Tadeusz Boy-Żeleński, Władysław Broniewski, Stanisław Jerzy Lec, Aleksander Wat i Adam Ważyk) podpisało oświadczenie, w którym z radością witali przyłączenie „Zachodniej Ukrainy” do Ukraińskiej SRS.
Premiera filmu „Ada, to nie wypada” w reżyserii Konrada Toma.
W Poznaniu urodził się Zygmunt Bauman, socjolog, filozof, jeden z twórców koncepcji postmodernizmu. W młodości oficer polityczny w armii Berlinga i szef Oddziału Propagandy w Zarządzie Politycznym Wojska Polskiego. Na fali kampanii antysemickiej w 1968 r. został wyrzucony z Uniwersytetu Warszawskiego, emigrował.
W Łodzi urodził się Janusz Kłosiński, aktor, występował m.in. w łódzkim Teatrze Nowym i Teatrze Narodowym w Warszawie; zagrał w filmach „Ogniomistrz Kaleń”, „Niespotykanie spokojny człowiek”, „Wesołych Świąt”, „Koty to dranie”, a także w serialu „Czterdziestolatek”.
W Allahabad urodziła się Indira Gandhi, premier Indii w latach 1966–1977 i 1980–1984.
Urodziła się Wanda Modlibowska, pierwsza kobieta, która w 1933 r. w Aeroklubie Poznańskim ukończyła kurs pilota szybowca. W 1937 r. ustanowiła kobiecy rekord świata (wynosił 24 godzin i był o 10 godzin lepszy od poprzedniego) w długości lotu. Uczestniczyła w kampanii wrześniowej jako pilot łącznikowy Eskadry Sztabowej. Wzięła udział w Powstaniu Warszawskim. W 1945 r. została aresztowana przez NKWD, ale udało jej się zbiec. Ponownie uwięziono ją kilka lat później w Polsce. Po wyjściu na wolność pracowała w Urzędzie Patentowym.
W Wiedniu rozpoczął się IX Zjazd PPS, w czasie którego doszło do rozłamu na PPS-Lewicę i PPS-Frakcję Rewolucyjną.
Urodził się Ksawery Piwocki, historyk sztuki, etnolog.
We Lwowie urodził się Wacław Stachiewicz, oficer Legionów Polskich, generał WP, od 1935 r. szef Sztabu Głównego WP; podczas kampanii polskiej 1939 r. szef Sztabu Naczelnego Wodza.
W Warszawie urodził się Kazimierz Sosnkowski, założyciel Związku Walki Czynnej; szef sztabu I Brygady Legionów Polskich; w czasie wojny polsko-bolszewickiej dowódca Armii Rezerwowej; minister spraw wojskowych i członek Rady Obrony Państwa (1920–1924); w czasie kampanii polskiej 1939 r. dowodził Frontem Południowym; w rządzie RP na uchodźstwie wicepremier i minister stanu, przewodniczący Komitetu Ministrów dla Spraw Kraju; Komendant Główny ZWZ (1939–1940); w lipcu 1941 r., po podpisaniu układu Sikorski-Majski, ustąpił z rządu na znak protestu; po śmierci gen. Władysława Sikorskiego objął funkcję Naczelnego Wodza, którą sprawował do 30 września 1944 r.
W Mławie urodził się Józef Unszlicht. W młodości był działaczem polskiej socjaldemokracji, w 1917 r. jednym z przywódców rewolucji bolszewickiej w Rosji, a podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. zasiadł w Tymczasowym Komitecie Rewolucyjnym Polski – efemerycznym rządzie z siedzibą w Białymstoku. W latach 1921-1923 był jednym z szefów CzeKa (poprzedniczki NKWD). Został zgładzony w 1938 r. w ramach stalinowskiej czystki.
We wsi Górna Trójca w guberni twerskiej urodził się Michaił Kalinin, działacz komunistyczny, od 1898 r. w SDPRR, w 1919 r. został przewodniczącym Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego; od 1926 r. członek Biura Politycznego KC WKP(b); przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej ZSRS w latach 1938–1946; współodpowiedzialny za czystki lat trzydziestych i zbrodnię katyńską.
Urodził się Jan Sztolcman, zoolog, ornitolog i i naukowiec, który podczas podróży do Peru i Ekwadoru badał tamtejszą florę i faunę (odkrył kilka gatunków ptaków i jako jeden z pierwszych opisał żyjące w dolinach Kordylierów kolibry). Po powrocie do Warszawy objął kierownictwo Muzeum Zoologicznego Branickich, a następnie został wicedyrektorem Państwowego Muzeum Zoologicznego. Był też inicjatorem programu ochrony żubra.
W Warszawie urodził się Kazimierz Bartoszewicz, pisarz, historyk literatury, publicysta.
W Nowodworze koło Lubartowa urodził się Wacław Nałkowski, geograf, publicysta.
W Pilznie urodził się Emil Škoda, czeski przemysłowiec, inżynier.
W Madrycie otwarto dla publiczności Muzeum Prado.
W Wersalu urodził się Ferdinand de Lesseps, francuski inżynier, przedsiębiorca, dyplomata; budowniczy Kanału Sueskiego (1859–1869) i inicjator budowy Kanału Panamskiego.
W Kopenhadze urodził się Bertel Thorvaldsen, rzeźbiarz, autor m.in. warszawskich pomników księcia Józefa Poniatowskiego i Mikołaja Kopernika.
W Warszawie rozpoczął działalność Teatr Narodowy; tego dnia w budynku Operalni aktorzy królewscy wystawili premierę „Natrętów” Józefa Bielawskiego.
Jan Sebastian Bach został mianowany przez Augusta III Sasa nadwornym kompozytorem. Było to prawdopodobnie gestem podziękowania za podarowane temu władcy Kyrie i Gloria - dwie części Wielkiej mszy h-moll, jednego z najsłynniejszych dzieł Bacha.
Zmarł Aleksander Sobieski. Niedoszły król Polski, przymierzany do korony już pod koniec życia swojego ojca, Jana III. Wysuwany do tej godności w początkach Wojny Północnej przez Karola XII, króla Szwecji i prymasa Michała Radziejowskiego (miałby zająć tron kosztem Augusta II Mocnego). Po 1706 r. przestał się angażować w politykę, osiadł w Rzymie i wstąpił do tamtejszej akademii Arcadia, zrzeszającej literatów, artystów i uczonych. Podczas arkadyjskich zebrań deklamował własne, pisane po łacinie wiersze. Jego pasją był też teatr. Został pochowany w kościele kapucynów Maria Immacolata a via Veneto w Rzymie.
W Rzymie zmarł Nicolas Poussin, francuski malarz i rysownik.
W Dunfermline w Szkocji urodził się Karol I Stuart, król Anglii, Szkocji i Irlandii, panujący od 1625 r.; próby wprowadzenia przez niego rządów absolutnych doprowadziły do konfliktu z parlamentem i wywołały wojnę domową; w 1649 r. skazany został na śmierć przez Trybunał Parlamentu Kadłubowego jako tyran; stracony w Londynie podczas publicznej egzekucji.
W Bari zmarła Bona Sforza, królowa polska, żona Zygmunta I Starego.
Elżbieta Granowska z Pilczy, trzecia żona Władysława Jagiełły, została koronowana w Katedrze Wawelskiej na królową Polski.
23 września 1976 r. podpisany przez 14 osób Apel do społeczeństwa i władz PRL zapoczątkował działalność Komitetu Obrony Robotników. Była to odpowiedź polskiej inteligencji na represje wobec robotników Radomia, Ursusa i Płocka.
Zobacz rocznicę




















