Kalendarz historyczny
5 października
-
Przed sądem w Poznaniu rozpoczął się ostatni z kilku procesów pokazowych - tzw. proces dziesięciu, w którym na ławie oskarżonych zasiedli uczestnicy poznańskich protestów z czerwca 1956 r. (m.in. 20-letni Janusz Kulas). Wobec rozpoczynającej się odwilży i dojścia do władzy Władysława Gomułki postępowanie sądowe zawieszono, a aresztowanych wypuszczono na wolność.
-
W Warszawie urodził się Adam Ferency, aktor, przez wiele lat związany z Teatrem na Woli i Teatrem Współczesnym w Warszawie, od 1994 r. w stołecznym Teatrze Dramatycznym; wystąpił m.in. w filmach „Przesłuchanie”, „Matka Królów”, „Pornografia”, „Jasminum”, „1920 Bitwa Warszawska” oraz serialu „Boża podszewka”.
-
W Pradze urodził się Vaclav Havel, dramatopisarz, eseista, uczestnik Praskiej Wiosny, współzałożyciel opozycyjnej Karty 77. Po tzw. aksamitnej rewolucji wybrany na prezydenta Czechosłowacji (1989–1992). Po jej rozpadzie prezydent Czech w latach 1993–2003.
-
W Gdyni zmarła Anna Przybylska, aktorka i fotomodelka, znana m.in. z seriali „Złotopolscy”, „Daleko od noszy” i „Klub szalonych dziewic” oraz z filmów: „Sezon na leszcza”, „Sęp”, „Rh+”, „Kariera Nikosia Dyzmy” i „Superprodukcja”, „Dzień świra”, „Złoty środek” i „Bilet na Księżyc”.
-
W Opolu zmarł Stefan Leletko, sztangista, mistrz świata i Europy, rekordzista świata, dwukrotny olimpijczyk.
-
Oficerowie polscy zamordowani w 1940 r. przez NKWD w Katyniu, Charkowie i Twerze otrzymali pośmiertnie awanse na wyższe stopnie wojskowe i służbowe.
-
W Warszawie zmarł Władysław Kopaliński, leksykograf, tłumacz i wydawca.
-
W Tel Awiwie zmarł Natan Gross, scenarzysta, producent, reżyser i teoretyk filmu. Urodzony w 1919 roku w Krakowie, wyemigrował do Izraela w roku 1950.
-
W Berlinie zmarł Jan Lenica, grafik, twórca filmów animowanych, jeden z przedstawicieli polskiej szkoły plakatu.
-
W Warszawie zmarła Monika Żeromska, pisarka i malarka, córka Stefana Żeromskiego.
-
Premiera pierwszego odcinka serialu „Plebania”.
-
Pokojową Nagrodę Nobla otrzymał XIV Dalajlama (Tenzin Gjaco) - duchowy przywódca Tybetańczyków, od 1959 r. przebywający na emigracji.
-
Telewizja Polska wyemitowała pierwszy odcinek programu Michała Fajbusiewicza „997”.
-
Lech Wałęsa został laureatem Pokojowej Nagrody Nobla.
-
Stan wojenny: we Wrocławiu SB aresztowała Władysława Frasyniuka, przewodniczącego Regionalnego Komitetu Strajkowego Regionu Dolnego Śląska oraz współzałożyciela i członka powstałej w kwietniu 1982 r. Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność”.
-
W Maisons-Laffitte zmarł Zygmunt Hertz, pisarz, publicysta, współzałożyciel Instytutu Literackiego.
-
Literacką Nagrodę Nobla otrzymał Izaak Bashevis Singer, żydowski pisarz, urodzony w Radzyminie.
-
W Zakopanem urodził się Robert Mateja, skoczek i trener narciarski, pięciokrotny mistrz Polski, zwycięzca Pucharu Kontynentalnego w 2004 roku.
-
W Kraśniku, w czasie kręcenia zdjęć do filmu „Gniazdo” zmarł tragicznie Mieczysław Stoor, aktor teatralny, filmowy i kabaretowy, znany m.in. z ról Hlawy w „Krzyżakach”, „Byka” w „Chudy i inni” oraz sturmführera Staedtke w „Stawce większej niż życie”.
-
BBC wyemitowało pierwszy odcinek satyrycznego programu „Latający cyrk Monty Pythona”.
-
W Sceaux koło Paryża zmarł Zygmunt Zaremba, działacz socjalistyczny, członek władz naczelnych PPS w latach 1919–1939; po wybuchu wojny współzałożyciel PPS-WRN; członek Rady Jedności Narodowej (1944); od 1946 r. na emigracji.
-
W Nowej Soli urodził się Krzysztof Kiljański, wokalista.
-
Premiera serialu telewizyjnego „Niewiarygodne przygody Marka Piegusa” w reżyserii Mieczysława Waśkowskiego.
-
W Krakowie otwarto Miasteczko Studenckie Akademii Górniczo-Hutniczej zaprojektowane przez Tomasza Mańkowskiego.
-
Pod zarzutem przekazywania za granicę „materiałów godzących w Polskę” i współpracę z Radiem Wolna Europa aresztowany został Melchior Wańkowicz, sygnatariusz „Listu 34”, protestującego przeciwko polityce kulturalnej PRL. Skazany został na trzy lata więzienia, ale spędził w nim tylko pięć tygodni.
-
W Garwolinie urodziła się Sylwia Wysocka, aktorka.
-
Premiera filmu Blake’a Edwardsa „Śniadanie u Tiffany’ego” wg noweli Trumana Capote z Audrey Hepburn w roli głównej.
-
W Warszawie urodził się Michał Lorenc, kompozytor muzyki filmowej.
-
W Zakopanem urodził się Ryszard Gajewski, himalaista, współautor wraz z Maciejem Berbeką pierwszego zimowego wejścia na ośmiotysięcznik Manaslu (12.01.1984).
-
Przed Rejonowym Sądem Wojskowym w Warszawie rozpoczął się proces IV Zarządu Głównego Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Zapadło siedem wyroków śmierci.
-
Bitwa pod Kiełbaskami (w okolicy Łosic, obecnie na pograniczu województw mazowieckiego i podlaskiego) pomiędzy oddziałem partyzanckim Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” a przeważającymi siłami Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego i milicji, wspartych przez wojska NKWD.
-
W Gdowie urodził Andrzej Zieliński, kompozytor, pianista i wokalista zespołu Skaldowie.
-
W Dzielnicy Policyjnej w Warszawie miał miejsce nieudany zamach żołnierzy oddziału „Agat” AK na konfidenta i funkcjonariusza gestapo folksdojcza Alfreda Milkego. W wymianie ognia zastrzelony został SS-Obersturmführer Joseph Lechner, szef referatu w urzędzie komendanta SD i policji bezpieczeństwa na dystrykt warszawski.
-
W Mylsku na Wołyniu urodziła się Helena Majdaniec, piosenkarka.
-
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Adolf Hitler odebrał w Alejach Ujazdowskich w Warszawie defiladę oddziałów Wehrmachtu. Polski sukces w bitwie pod Kockiem: w rejonie Woli Gułowskiej w ataku na bagnety wzięto do niewoli niemieckich żołnierzy, ale wobec wyczerpania amunicji gen. Kleeberg podjął decyzję o kapitulacji.
-
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Na Zaspie w Gdańsku z wyroku niemieckiego sądu polowego za rzekome prowadzenie działalności partyzanckiej rozstrzelanych zostało 38 obrońców Poczty Polskiej w Gdańsku.
-
W Warszawie zmarł Ludwik Urstein, pianista i pedagog, zwany „królem akompaniatorów”, brat psychiatry Maurycego Ursteina i aktora Józefa „Pikusia” Ursteina.
-
W Wilnie zmarł Marian Zdziechowski, slawista, filozof kultury, krytyk literacki i publicysta, profesor Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie.
-
Z wieżowca Prudential w Warszawie wyemitowano po raz pierwszy w Polsce eksperymentalny program telewizyjny.
-
W Łagiewnikach koło Krakowa zmarła Faustyna Kowalska, zakonnica, mistyczka; kanonizowana w 2000 r. przez papieża Jana Pawła II.
-
Zmarł Zygmunt Waliszewski, malarz i rysownik, reprezentant nurtu kolorystycznego, należał do kapistów.
-
Sąd Najwyższy zatwierdził wyrok w tzw. sprawie brzeskiej.
-
Samolot „Miss Veedol” (jednopłatowiec) przeleciał nad Oceanem Spokojnym bez śródlądowania; był to pierwszy taki przelot w historii.
-
W Los Angeles zmarł Sam Warner, współzałożyciel i dyrektor wytwórni filmowej Warner Bros., urodzony w Krasnosielcu, obecnie w woj. mazowieckim.
-
W szwajcarskim Locarno rozpoczęła się międzynarodowa konferencja na której zapadły ustalenia dotyczące zachodniej granicy Niemiec.
-
W Warszawie urodził się Andrzej Wolski, ps. Jur, w czasie II wojny światowej żołnierz AK, uczestnik akcji pod Arsenałem i dowódca plutonu w Powstaniu Warszawskim, w latach 1949-1954 więziony za „próbę obalenia systemu”. Od 1970 r. mieszkał w Kanadzie i był m.in. profesorem na Uniwersytecie w Montrealu.
-
W Londynie założono PEN Club – międzynarodowe stowarzyszenie pisarzy i poetów, które opowiada się za swobodną wymianą twórczości, przeciw antagonizmom narodowym, klasowym, rasowym oraz dyktaturom i cenzurze.
-
W okolicach Vouziers w Ardenach zginął w walce powietrznej Roland Garros, francuski pilot, jeden z pionierów lotnictwa; w 1913 r. jako pierwszy przeleciał nad Morzem Śródziemnym.
-
W Warszawie urodził się Stanisław Żaryn, architekt, konserwator zabytków, w czasie wojny żołnierz AK i NSZ, uczestnik Powstania Warszawskiego; po wojnie pracownik Biura Odbudowy Stolicy.
-
W Moskwie urodził się Zbigniew Koczanowicz, aktor, reżyser.
-
W Bliżynie koło Skarżyska-Kamiennej urodził się Edward Osóbka-Morawski, działacz socjalistyczny, współzałożyciel i wiceprzewodniczący KRN, od 1944 r. przewodniczący PKWN, a następnie premier tzw. Rządu Tymczasowego uznawanego przez ZSRS. W latach 1945–1947 premier Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej.
-
Bułgaria ogłosiła deklarację niepodległości.
-
W Połtawie urodził się Michał Kondracki, kompozytor i publicysta muzyczny.
-
Urodził się Tadeusz Gronowski, polski grafik, malarz, architekt wnętrz, twórca plakatów, ilustrator książek. Jest uważany za jednego z pionierów nowoczesnego polskiego plakatu.
-
Pierwsze wejście na szczyt Kilimandżaro – pierwszymi zdobywcami byli Niemiec Hans Meyer i Austriak Ludwig Purtscheller.
-
W Makowie Podhalańskim urodził się Ryszard Ordyński, reżyser teatralny i filmowy, scenarzysta.
-
W Bonikowie urodził się Alfred Chłapowski, polityk, ekonomista, poseł do Reichstagu, minister rządu Wincentego Witosa, ambasador RP we Francji.
-
We Lwowie Sejm Krajowy dla Galicji uchwalił jedną z pierwszych na świecie ustaw o ochronie gatunkowej zwierząt; uchwalony akt prawny dotyczył ochrony świstaka i kozicy w Tatrach.
-
W Besancon urodził się Louis Lumiere, wynalazca, pionier kinematografii.
-
Urodził się Mieczysław Mańkowski, polski działacz socjalistyczny i niepodległościowy. Członek Międzynarodowej Socjalno-Rewolucyjnej Partii Proletariat, Polskiej Partii Socjalistycznej i jeden z przywódców jej Organizacji Bojowej. Organizator zamachu na generał-gubernatora Skałona. Wieloletni więzień carski. Organizator Pogotowia Bojowego PPS.
-
W Pilznie mistrz piwowarski Josef Groll opracował recepturę piwa typu pilzner.
-
20-tysięczny korpus pod dowództwem gen. Macieja Rybińskiego przekroczył granicę pruską na rzece Pisie i złożył broń. Żołnierze korpusu i towarzyszący im członkowie Rządu Narodowego zostali internowani.
-
W Petersburgu zmarł Józef Oleszkiewicz, malarz, członek Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, wolnomularz, uwieczniony przez Adama Mickiewicza w „Ustępie” III części „Dziadów”.
-
Nad rzeką Thames w Ontario w bitwie pomiędzy oddziałami amerykańskimi i siłami brytyjsko-indiańskimi poległ Tecumseh, wódz plemienia Szaunisów; dążył do zjednoczenia Indian i zawiązania federacji mającej na celu odzyskanie utraconych przez nich ziem.
-
Książę Józef Poniatowski mianowany został ministrem wojny Księstwa Warszawskiego i naczelnym wodzem armii polskiej.
-
We Franpolu urodził się Maurycy Gosławski – poeta, żołnierz Powstania Listopadowego, uczestnik konspiracyjnej wyprawy Józefa Zaliwskiego.
-
Rewolucyjna Francja wprowadza nowy kalendarz.
-
W Strzeszynku pod Poznaniem urodził się Leon Przyłuski, arcybiskup gnieźnieński i poznański, prymas Polski w latach 1845–1865.
-
W Paryżu marsz kobiet na rezydencję królewską w Wersalu zmusił Ludwika XVI do uznania „Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela”.
-
W Warszawie pod nadzorem rosyjskiego ambasadora Nikołaja Repnina rozpoczął obrady sejm nadzwyczajny. Uchwalono m.in. prawa kardynalne, w tym wolną elekcję, liberum veto, prawo wypowiadania posłuszeństwa królowi.
-
W Dreźnie zmarł August III Wettyn, elektor saski i król Polski od 1733 r.
-
We wsi Kamień pod Warszawą szlachta, w obecności rosyjskich wojsk, wybrała na króla Polski elektora saskiego Fryderyka Augusta, który przyjął imię Augusta III.
-
Pod Kowalewem na Pomorzu została stoczona bitwa pomiędzy oddziałami konfederacji tarnogrodzkiej a wojskami Augusta II Mocnego; bitwa ta znana jest z tego, że w jej trakcie doszło do jednej z ostatnich szarż husarii.
-
W Langres we Francji urodził się Denis Diderot, filozof, pisarz, współtwórca "Wielkiej encyklopedii francuskiej", autor powieści, opowiadań, sztuk teatralnych i powiastek filozoficznych.
-
W Szczecinie zmarł Bogusław X Wielki, książę pomorski.
-
Król Kazimierz Wielki wydał edykt powołujący Sąd Wyższy Prawa Niemieckiego oraz Sąd Sześciu Miast – królewskie sądy odwoławcze w sprawach dotyczących prawa magdeburskiego.