Kalendarz dat

1939

2.01
Zmarł Roman Dmowski, przywódca obozu narodowego, współtwórca niepodległej Polski, główny ideolog polskiego nacjonalizmu, przeciwnik i rywal polityczny Józefa Piłsudskiego.
3.01
W Warszawie urodziła się Joanna Papuzińska, pisarka, krytyczka literacka, autorka wielu książek dla dzieci.
5.01
W Berchtesgaden doszło do spotkania szefa polskiej dyplomacji Józefa Becka z kanclerzem III Rzeszy Adolfem Hitlerem.
6.01
Szef polskiej dyplomacji Józef Beck spotkał się w Monachium z ministrem spraw zagranicznych III Rzeszy Joachimem von Ribbentropem.
8.01
W Warszawie na Zamku Królewskim minister spraw zagranicznych Józef Beck spotkał się z prezydentem Ignacym Mościckim i marszałkiem Edwardem Śmigłym-Rydzem, których ostrzegł przed wojną z Niemcami; politycy zdecydowali nie ustępować niemieckim żądaniom terytorialnym.
12.01
W Warszawie urodził się Arkadiusz Bazak, aktor, wystąpił m.in. w filmach „Westerplatte”, „Potop”, „Katastrofa w Gibraltarze”, a także serialu „Naznaczony”.
12.01
Urodziła się Grażyna Hase, projektantka mody, kostiumolog.
13.01
W Pruszkowie urodził się Jacek Gmoch, piłkarz, reprezentant Polski; trener, działacz sportowy; w latach 1976–1978 selekcjoner reprezentacji Polski, z którą zajął 5–8 miejsce na Mistrzostwach Świata w Argentynie w 1978 r.
21.01
W Krakowie urodziła się Anna Polony, aktorka teatralna i filmowa, reżyser, przez wiele lat związana z krakowskim Starym Teatrem; pedagog Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie; znana m.in. z roli Anieli Dulskiej w filmie Andrzeja Wajdy „Z biegiem lat, z biegiem dni”.
25.01
Początek wizyty ministra spraw zagranicznych III Rzeszy Joachima von Ribbentropa w Warszawie. Jedna z ostatnich prób przeciągnięcia Polski na stronę Niemiec.
30.01
Kanclerz Rzeszy Adolf Hitler podczas przemówienia w Reichstagu zapowiedział unicestwienie Żydów w Europie w przypadku wybuchu nowej wojny.
31.01
Premiera filmu Henryka Szaro „Kłamstwo Krystyny” z Elżbietą Barszczewską, Kazimierzem Junoszą - Stępowskim i Jerzym Śliwińskim w rolach głównych.
2.02
W holenderskiej stoczni Vlissingen uroczyście podniesiono polską banderę wojenną na okręcie podwodnym ORP „Orzeł”.
7.02
Do portu wojennego w Gdyni przypłynął zbudowany w holenderskiej stoczni okręt podwodny ORP Orzeł.
7.02
W Warszawie urodziła się Ewa Krzyżewska, aktorka, znana m.in. z filmów „Popiół i diament”, „Zbrodniarz i panna”, „Zazdrość i medycyna”.
10.02
W Rzymie zmarł papież Pius XI (Achille Ratti); w latach 1919–1921 nuncjusz apostolski w Polsce; kardynał, arcybiskup Mediolanu; papież od 1922 r.
11.02
W Zakopanem rozpoczęły się Mistrzostwa Świata w Narciarstwie Klasycznym.
16.02
W Starych Wasiliszkach koło Nowogródka urodził się Czesław Niemen, właściwie Czesław Wydrzycki, jeden z najważniejszych wokalistów i muzyków polskich XX wieku; do jego największych przebojów należą „Sen o Warszawie”, „Pod papugami”, „Dziwny jest ten świat”.
18.02
Wizyta Reichsfuehrera SS i szefa policji III Rzeszy Heinricha Himmlera w Warszawie.
20.02
W Berdyczowie urodziła się Antonina Girycz, aktorka filmowa i teatralna, znana z ról w filmach „Katastrofa”, „Polowanie na muchy” oraz seriali „Czterdziestolatek” i „Dziewczyna z Mazur”.
20.02
W Poznaniu urodził się Józef Robakowski, artysta multimedialny, autor filmów, zapisów wideo, cykli fotograficznych, rysunków, instalacji; historyk sztuki, nauczyciel akademicki.
20.02
W Łańcucie urodził się Ryszard Marek Groński – satyryk, felietonista, poeta, autor książek „Nauka pływania dla topielców”, „Suche oczy”, „Jeż na kaktusie”.
24.02
W Poznaniu zmarł Władysław Seyda, prawnik, polityk ruchu narodowego, członek Ligi Narodowej i Naczelnego Komitetu Narodowego w Powstaniu Wielkopolskim, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego (1924–29).
26.02
Sztuką Aleksandra Fredry „Piosnka wujaszka” na deskach warszawskiego Teatru Letniego jako reżyser teatralny zadebiutował Aleksander Bardini.
28.02
W Gliwicach urodził się Józef Gałeczka, piłkarz, trener, król strzelców polskiej ligi w roku 1964, strzelec 98 bramek w ekstraklasie.
2.03
Włoski kardynał Eugenio Pacelli wybrany został papieżem; przyjął imię Piusa XII.
4.03
W Sztabie Głównym Wojska Polskiego rozpoczęto prace nad planem obronnym na wypadek wojny z Niemcami o kryptonimie „Zachód”.
5.03
We Lwowie zmarł Jan Gwalbert Pawlikowski, ekonomista, polityk, historyk literatury, taternik, członek władz Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego i Związku Ludowo-Narodowego, honorowy członek Związku Górali, laureat złotego Wawrzynu Akademickiego Polskiej Akademii Literatury.
10.03
W Bieńkówce koło Makowa Podhalańskiego urodził się Stanisław Radwan, kompozytor muzyki teatralnej i filmowej m.in. do filmów „Blizna” i „Sprawa Gorgonowej”.
10.03
Podczas rozpoczynającego się w Moskwie XVIII Zjazdu WKP(b) Józef Stalin wygłosił tzw. „kasztanową mowę”, która była zapowiedzią zbliżenia sowiecko-niemieckiego.
14.03
W Warszawie urodził się Jerzy Surdykowski, dziennikarz, pisarz, dyplomata, scenarzysta, autor m.in. „Błękitnego kontynentu”, „Powracającego z morza”, „Wołania o sens”.
14.03
W Bratysławie proklamowano powstanie państwa słowackiego z księdzem Jozefem Tiso jako premierem.
15.03
Armia niemiecka przekroczyła granice Czecho-Słowacji zajmując Pragę; Węgrzy rozpoczęli zajmowanie Ukrainy Podkarpackiej; powstanie granicy węgiersko-polskiej.
16.03
Dekret kanclerza III Rzeszy Adolfa Hitlera o utworzeniu Protektoratu Czech i Moraw.
17.03
Premiera filmu „Trzy serca” w reżyserii Michała Waszyńskiego.
23.03
Po aneksji litewskiej Kłajpedy przez Niemców zarządzona została mobilizacja alarmowa.
25.03
Premiera filmu Mieczysława Krawicza „O czym się nie mówi”.
26.03
W Berlinie ambasador RP Józef Lipski przekazał ministrowi spraw zagranicznych Joachimowi von Ribbentropowi polskie stanowisko wobec żądań III Rzeszy: Polska odmawia zgody na budowę eksterytorialnej drogi tranzytowej; w sprawie Gdańska proponuje zawarcie dwustronnego porozumienia, połączonego z wyjęciem Wolnego Miasta spod opieki Ligi Narodów; propozycja przystąpienia do bloku państw skupionych wokół Niemiec zostaje pominięta milczeniem.
27.03
W Przemyślu urodził się Andrzej Nebeski, perkusista i pianista, członek zespołów „Niebiesko-Czarni” i „Polanie”, lider grupy „ABC”.
31.03
Premier Wielkiej Brytanii Neville Chamberlain podczas posiedzenia rządu, a następnie w Izbie Gmin, zadeklarował, że rząd Wielkiej Brytanii „będzie uważał się za zobowiązany do okazania rządowi polskiemu całkowitego poparcia, jakiegokolwiek będzie w stanie udzielić”.
1.04
W Piasku Wielkim niedaleko Nowego Korczyna urodził się Józef Grudzień, bokser, złoty medalista igrzysk olimpijskich w Tokio (1964) i wicemistrz olimpijski z Meksyku (1968); medalista mistrzostw Europy.
3.04
Naczelne dowództwo niemieckich sił zbrojnych przedstawiło Hitlerowi projekt dyrektywy w sprawie gotowości bojowej armii na lata 1939–1940; jej część, tzw. Wariant Biały (Fall Weiss) dotyczył ewentualnego ataku na Polskę; dokument został podpisany 11 kwietnia 1939 r.
3.04
W Warszawie zmarł Walery Sławek, jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego, współtwórca Organizacji Bojowej PPS, żołnierz Legionów Polskich, członek Komendy Naczelnej POW, oficer WP, twórca BBWR, trzykrotny premier i marszałek Sejmu.
4.04
Początek kilkudniowej wizyty ministra spraw zagranicznych RP Józefa Becka w Londynie, zakończonej wydaniem dwustronnego komunikatu oznaczającego zawarcie wstępnego porozumienia między Polską a Wielką Brytanią o wzajemnej pomocy na wypadek wojny.
5.04
Premiera filmu „Włóczęgi” w reżyserii Michała Waszyńskiego.
6.04
W Warszawie urodziła się Olga Lipińska, reżyser, twórczyni telewizyjnych cykli satyrycznych „Gallux Show”, „Właśnie leci kabarecik” i „Kabaretu Olgi Lipińskiej”.
6.04
Podczas wizyty ministra spraw zagranicznych Józefa Becka w Londynie ogłoszono przekształcenie gwarancji brytyjskich dla Polski z 31 marca w gwarancje wzajemne.
9.04
Premiera filmu „Doktór Murek” w reżyserii Juliusza Gardana.
11.04
Adolf Hitler podpisał przedstawiony przez Naczelne Dowództwo Niemieckich Sił Zbrojnych projekt dyrektywy w sprawie gotowości bojowej armii na lata 1939–1940; jej część, tzw. Wariant Biały (Fall Weiss), dotyczyła ataku na Polskę.
15.04
Odbył się ogólnopolski zjazd założycielski Stronnictwa Demokratycznego.
20.04
W Sichowie Dużym urodziła się Anna Radziwiłł – pedagog, historyk, działaczka Solidarności w latach 80.; po 1989 r. wiceminister edukacji w rządzie Tadeusza Mazowieckiego i w rządzie Marka Belki.
27.04
W Rabie Wyżnej urodził się kardynał Stanisław Dziwisz; doktor teologii, od 1967 do 1978 r. kapelan ks. kardynała Karola Wojtyły; w latach 1978–2005 pełnił funkcję osobistego sekretarza papieża Jana Pawła II; metropolita krakowski w latach 2005–2016.
28.04
W przemówieniu wygłoszonym w Reichstagu Adolf Hitler wypowiedział polsko-niemiecką deklarację o nieagresji z 1934 r. oraz brytyjsko-niemiecki układ o ograniczeniu zbrojeń morskich z 1935 r.
5.05
Minister spraw zagranicznych Józef Beck wygłosił w Sejmie przemówienie będące reakcją na wypowiedzenie przez Adolfa Hitlera niemiecko-polskiego paktu o nieagresji; swoje wystąpienie Beck zakończył słowami: „My w Polsce nie znamy pojęcia pokoju za wszelką cenę. Jest jedna tylko rzecz w życiu ludzi, narodów i państw, która jest bezcenna: tą rzeczą jest honor”.
5.05
W Warszawie zmarł Maurycy Zamoyski, polityk, dyplomata; od 1917 r. wiceprezes Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu; w latach 1919–1924 poseł RP we Francji; minister spraw zagranicznych (1924); w 1922 r. kandydat Związku Ludowo-Narodowego na prezydenta RP.
5.05
W Krakowie urodził się Ryszard Horowitz, fotograf; prekursor cyfrowego przetwarzania fotografii; w czasie niemieckiej okupacji przebywał wraz z rodziną w krakowskim getcie, a po jego likwidacji w 1943 r. znalazł ocalenie w fabryce Oskara Schindlera; w 1959 r. wyemigrował do Stanów Zjednoczonych.
10.05
W Poznaniu urodził się Witold Woyda, szermierz, zdobywca dwóch złotych medali na igrzyskach olimpijskich w Monachium w 1972 r. – w turnieju indywidualnym i drużynowym; wielokrotny medalista mistrzostw świata.
13.05
We Lwowie urodził się Włodzimierz Press, aktor, związany z warszawskimi scenami: Teatrem Ludowym, Teatrem Kwadrat oraz Teatrem Dramatycznym; znany m.in. z roli Grigorija Saakaszwilego w serialu „Czterej pancerni i pies”.
14.05
Początek wizyty polskiej delegacji wojskowej w Paryżu na czele z ministrem spraw wojskowych gen. Tadeuszem Kasprzyckim; rozmowy przyniosły sprecyzowanie francuskich zobowiązań sojuszniczych wobec Polski.
19.05
W Warszawie urodził się Tomasz Sikorski, kompozytor, pianista.
19.05
Minister spraw wojskowych gen. Tadeusz Kasprzycki podpisał w Paryżu protokół o niezwłocznej pomocy Francji dla Polski w przypadku niemieckiej agresji.
21.05
W meczu z Unionem Touring Łódź Ernest (Ernst) Wilimowski, piłkarz Ruchu Chorzów strzelił dziesięć bramek – do dziś jest to rekord polskiej ligi.
22.05
III Rzesza i Włochy podpisały pakt przyjaźni, tzw. pakt stalowy, sojusz polityczno-militarny, do którego następnie przystąpiła Japonia.
24.05
W Berlinie zmarł prof. Aleksander Brueckner, polski filolog slawista, historyk kultury, autor „Dziejów literatury polskiej w zarysie”, „Dziejów kultury polskiej”, „Dziejów języka polskiego” i „Encyklopedii Staropolskiej”.
26.05
Prezydent Ignacy Mościcki otrzymał od Sejmu uprawnienia do wydawania dekretów w zakresie obrony państwa.
26.05
W Równem na Wołyniu urodził się Andrzej Milczanowski, prawnik, współpracownik KSS KOR, działacz Solidarności; w 1982 r. skazany na pięć lat więzienia za kierowanie strajkiem w Stoczni Szczecińskiej; po wyjściu na wolność stanął na czele podziemnej Rady Koordynacyjnej NSZZ „S” Pomorze Zachodnie, region ten reprezentował w Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej; uczestnik obrad Okrągłego Stołu; szef UOP (1990–1992); minister spraw wewnętrznych (1992–1995).
28.05
W Warszawie urodził się Wojciech Karolak, pianista i kompozytor jazzowy.
29.05
W Rzymie zmarła Urszula Ledóchowska, założycielka Zgromadzenia Sióstr Urszulanek Serca Jezusa Konającego (urszulanek szarych), kanonizowana w 2003 r. przez papieża Jana Pawła II.
31.05
Premiera filmu „Sportowiec mimo woli” w reżyserii Mieczysława Krawicza.
3.06
W Warszawie na Torze Wyścigów Konnych na Służewcu rozegrano pierwszą gonitwę.
4.06
W Stanisławowie urodził się Ireneusz Iredyński, prozaik, poeta, dramaturg, scenarzysta.
5.06
W Aleksandrowie Kujawskim urodził się Grzegorz Królikiewicz, reżyser, scenarzysta, pedagog; autor filmu „Przypadek Pekosińskiego”.
6.06
Wybuchł pożar niedokończonego Dworca Głównego w Warszawie. Spłonęła wielka sala dworca, będąca w końcowym etapie wykończenia i mająca być niebawem oddana do użytku.
8.06
W Bolton w Anglii urodził się Norman Davies, brytyjski historyk walijskiego pochodzenia, profesor Uniwersytetu Londyńskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności i Akademii Brytyjskiej, autor prac dotyczących historii Europy i Polski.
14.06
W Warszawie urodził się Marek Gaszyński, dziennikarz i prezenter muzyczny, autor tekstów piosenek „Nie zadzieraj nosa”, „Sen o Warszawie”, „Gdzie się podziały tamte prywatki”, a także książek, m.in. o Czesławie Niemenie i Czerwonych Gitarach.
14.06
W Łodzi urodził się Czesław Majewski, kompozytor, pianista, aktor kabaretowy.
17.06
W Warszawie urodził się Krzysztof Zanussi, reżyser, scenarzysta, autor filmów „Struktura kryształu”, „Życie rodzinne”, „Iluminacja”, „Bilans kwartalny”, „Barwy ochronne”, „Spirala”, „Kontrakt”, „Constans”, „Z dalekiego kraju”, „Życie za życie. Maksymilian Kolbe”, „Rok spokojnego słońca” – uhonorowany Złotym Lwem w Wenecji, „Dotkniecie ręki”, „Cwał”, „Życie jako śmiertelna choroba przenoszona drogą płciową”, „Persona non grata” i „Obce ciało”; wieloletni szef Studia Filmowego TOR.
17.06
W Tokio urodziła się Ludmiła Jakubczak, piosenkarka, tancerka.
22.06
W Łodzi urodził się Jerzy Grzegorzewski, reżyser teatralny, scenograf, dyrektor artystyczny Teatru Narodowego w Warszawie w latach 1997–2003.
2.07
W Radomiu urodziła się Iga Cembrzyńska, aktorka, piosenkarka, producentka filmowa; zagrała w filmach „Rękopis znaleziony w Saragossie”, „Hydrozagadka”, „Motodrama”, „Jak to się robi”, „Gwiezdny pył”, „Cztery pory roku”, „Wrzeciono czasu”, „Słoneczny zegar”, a także w serialu „Stawka większa niż życie”.
19.07
W Milanówku urodził się Bogdan Cywiński, historyk, publicysta, działacz opozycji antykomunistycznej, redaktor naczelny miesięcznika „Znak” (1973–1977), członek Klubu Inteligencji Katolickiej, współorganizator Towarzystwa Kursów Naukowych; zastępca redaktora naczelnego „Tygodnika Solidarność” (1981).
20.07
Wojciech Korfanty został zwolniony przez władze sanacyjne po trzech miesiącach uwięzienia na Pawiaku. Ciężko chory zmarł miesiąc później.
24.07
Premier Węgier Pal Teleki w depeszy do Adolfa Hitlera odmówił poparcia dla planowanej niemieckiej inwazji na Polskę, tłumacząc, że „nie może przedsięwziąć żadnej akcji militarnej przeciw Polsce ze względów moralnych".
25.07
W ośrodku wywiadowczym w Pyrach pod Warszawą polski wywiad przekazał przedstawicielom wywiadów brytyjskiego i francuskiego rezultaty prac nad szyframi niemieckiej maszyny Enigma.
27.07
Podniesiono banderę na statku pasażerskim MS „Chrobry”, ostatnim nowym polskim transatlantyku.
29.07
Z Gdyni do Ameryki Południowej wypłynął w swój pierwszy rejs transatlantyk MS „Chrobry”, na jego pokładzie był m.in. Witold Gombrowicz.
3.08
W Poznaniu urodził się Andrzej Dłużniewski, malarz, rysownik, twórca instalacji artystycznych, pisarz, długoletni profesor warszawskiej ASP.
9.08
W Warszawie urodziła się Maria Czubaszek, poetka, satyryk, felietonistka.
17.08
W Katowicach zmarł Wojciech Korfanty, dyktator III Powstania Śląskiego, poseł, jeden z przywódców Chrześcijańskiej Demokracji, wicepremier rządu RP (1923), więzień brzeski, współtwórca antysanacyjnego Frontu Morges.
19.08
W Berlinie podpisana została niemiecko-sowiecka umowa handlowo-kredytowa.
20.08
W Katowicach odbył się pogrzeb Wojciecha Korfantego, polskiego komisarza plebiscytowego na Górnym Śląsku (1920-1921) i dyktatora III Powstania Śląskiego. Po zamachu majowym szykanowany przez sanację, uwięziony w 1930 r. w twierdzy brzeskiej, zmuszony do emigracji, zaś po powrocie do kraju (wiosną 1939) ponownie aresztowany. W więzieniu ciężko zachorował i zmarł tuż po przewiezieniu do szpitala.
23.08
Pakt Ribbentrop-Mołotow: w Moskwie przedstawiciele Niemiec i ZSRR podpisali pakt o nieagresji wraz z tajnym protokołem dodatkowym, zawierającym rozgraniczenie stref interesów w Europie Środkowej i Wschodniej, oznaczające faktyczny rozbiór Polski.
23.08
W Białymstoku urodził się Edward Linde-Lubaszenko, aktor, wystąpił m.in. w filmach „Ktokolwiek wie …”, „Oko proroka”, „Piłkarski poker”, „Psy”, „Pamiętnik znaleziony w garbie”, „Róża”, a także w serialach „Droga”, „Układ krążenia”, „Kasia i Tomek”.
25.08
Do portu gdańskiego, pod pretekstem kurtuazyjnej wizyty, wpłynął niemiecki pancernik „Schleswig-Holstein”; 1 września okręt rozpoczął ostrzał polskiej Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte.
25.08
W Londynie Polska i Wielka Brytania podpisały układ o wzajemnej pomocy w przypadku wojny.
26.08
Niemiecka grupa dywersyjna, niepoinformowana przez dowództwo o zmianie terminu agresji na Polskę, przeprowadziła atak na stację kolejową w Mostach koło Jabłonkowa na Zaolziu; atak dywersantów został odparty.
26.08
W Warszawie eksperymentalna stacja telewizyjna w budynku Prudential wyemitowała pierwszy film – „Barbarę Radziwiłłównę” w reżyserii Józefa Lejtesa.
27.08
Na stadionie warszawskiej Legii piłkarska reprezentacja Polski pokonała 4:2 drużynę Węgier – wicemistrzów świata; był to ostatni mecz polskiej reprezentacji przed wybuchem II wojny światowej.
28.08
Niemieccy dywersanci dokonali zamachu bombowego na dworcu kolejowym w Tarnowie; w jego wyniku 14 osób zginęło, a 38 zostało rannych.
28.08
Adolf Hitler wyznaczył nowy termin ataku na Polskę – 1 września; według wcześniejszych ustaleń atak nastąpić miał 26 sierpnia rano, jednak 25 sierpnia Hitler, m.in. na wieść o podpisaniu polsko-brytyjskiego traktatu o wzajemnej pomocy, wstrzymał decyzję o rozpoczęciu działań wojennych.
30.08
Na rozkaz Dowództwa Floty trzy niszczyciele ORP „Błyskawica”, ORP „Burza” i ORP „Grom” opuściły Gdynię i skierowały się do Wielkiej Brytanii.
30.08
Ogłoszenie mobilizacji powszechnej w Polsce; wstrzymane na 24 godziny na skutek interwencji ambasad Francji i Wielkiej Brytanii.
31.08
W leżących na terenie III Rzeszy Gliwicach niemieccy dywersanci udający Polaków napadli na radiostację nadając komunikat: „Uwaga, tu Gliwice. Radiostacja znajduje się w rękach polskich”; prowokacja gliwicka została wykorzystana przez Niemców do uzasadnienia agresji na Polskę.
31.08
Ponowne ogłoszenie mobilizacji powszechnej w Polsce.
1.09
Wojska niemieckie bez wypowiedzenia wojny dokonały agresji na Polskę, co rozpoczęło II wojnę światową. O świcie z dział okrętu Schleswig-Holstein zaczyna się ostrzał placówki na Westerplatte, a Luftwaffe bombarduje Wieluń. Pod Mokrą niedaleko Częstochowy Wołyńska Brygada Kawalerii na cały dzień zatrzymuje atak dywizji pancernej. Pod Krojantami na Pomorzu ułani szarżują na niemieckie transportery.
2.09
Ostatnie posiedzenia Sejmu i Senatu V kadencji. Premier gen. Felicjan Sławoj Składkowski przedstawił oświadczenie w sprawie wojny, posłowie i senatorowie zadeklarowali poparcie dla władz państwa i armii.
2.09
Niemcy rozpoczęli budowę obozu koncentracyjnego Stutthof.
2.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Pod Jordanowem 10. Brygada Kawalerii (Zmotoryzowana) płk. Stanisława Maczka powstrzymała marsz niemieckiego XXII Korpusu Armijnego.
2.09
Nalot bombowy na Westerplatte wywołał poważne zniszczenia. Dowództwo składnicy przejął kpt. Franciszek Dąbrowski, reorganizując ugrupowanie i opanowując kryzys obrony.
2.09
Samolot PZL 23 „Karaś” z 21 Eskadry Bombowej zbombardował fabrykę w Oławie (Ohlau), dokonując pierwszego ataku powietrznego na terytorium Niemiec w II wojnie światowej.
2.09
Oddziały Wielkopolskiej Brygady Kawalerii gen. Romana Abrahama zaatakowały oddziały niemieckie we Wschowie. Był to największy atak wojsk polskich na terytorium niemieckie podczas kampanii 1939 r.
3.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Wojska niemieckie zajęły m.in. Częstochowę i Bielsko-Białą oraz zmusiły armię „Modlin” do odwrotu na linię Wisły. W porcie helskim samoloty Luftwaffe zatapiają dwa największe okręty polskiej marynarki wojennej - stawiacz min ORP „Gryf” i niszczyciel ORP „Wicher”. „Krwawa niedziela” w Bydgoszczy - z rąk polskich żołnierzy ginie ok. 350 niemieckich dywersantów, co daje Niemcom pretekst do odwetu i masowych egzekucji po wkroczeniu do tego miasta. Koniec walk o pozycję umocnioną pod Węgierską Górką bronioną przez oddział kpt. Tadeusza Semika.
3.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom, ale podjęły jedynie symboliczne działania militarne.
4.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Niemcy dokonują masowych mordów na ludności cywilnej Katowic, Częstochowy i Sieradza. 700 osób ginie w zbombardowanym przez Luftwaffe Sulejowie. Zaczyna się ewakuacja władz państwowych i złota Banku Polskiego z Warszawy.
5.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Niemieckie wojsko wkracza do Bydgoszczy i w odwecie za śmierć cywilów w trakcie tzw. krwawej niedzieli rozpoczyna masowe egzekucje ludności polskiej. Wojska gen. Heinza Guderiana rozbijają Polaków w bitwie w Borach Tucholskich (w okolicy Chełmna na Pomorzu).
6.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Wojsko niemieckie zajmuje m.in. Kraków i Kielce. Przełamuje też polską obronę w okolicy Tomaszowa Mazowieckiego i w rezultacie uzyskują otwartą drogę na Warszawę od południa. Rumunia, pomimo sojuszu z Polską, deklaruje neutralność.
7.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Kapitulacja polskiej placówki na Westerplatte. Rozpoczyna się obrona Wizny (na północny wschód od Łomży). W nazywanej Polskimi Termopilami bitwie oddział kapitana Władysława Raginisa (350-700 żołnierzy) do 10 września stawiał opór dużo liczniejszej dywizji pancernej gen. Heinza Guderiana.
8.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Utworzenie Armii „Warszawa” pod dowództwem gen. Juliusza Rómmla. Prezydent stolicy Stefan Starzyński zostaje mianowany komisarzem cywilnym przy Dowództwie Obrony Warszawy.
8.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Pod Ciepielowem (w okolicy Radomia) Niemcy zamordowali 250-300 polskich jeńców, żołnierzy 74. Pułku Piechoty.
8.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Wojska niemieckie wkroczyły m.in. do Łodzi, Radomia, Mielca i Krosna i podchodzą na przedpola Warszawy. Naczelny Wódz marszałek Edward Rydz-Śmigły opuszcza stolicę i przenosi kwaterę do Brześcia nad Bugiem. W rejonie miasta Iłża rozpoczyna się dwudniowa bitwa, w której oddziały południowego zgrupowania Armii Prusy powstrzymały Niemców, ale ostatecznie zostały rozbite.
9.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Wojska niemieckie zajęły Poznań; dotarły też do środkowej Wisły i Sanu.
9.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Rozpoczyna się bitwa nad Bzurą - największa polska operacja zaczepna. Armia „Poznań” dowodzona przez gen. Tadeusza Kutrzebę uderza z rejonu Łęczycy na lewe skrzydło niemieckiej 8. Armii.
9.09
W Warszawie urodził się Zbigniew Namysłowski, jeden z najbardziej znanych polskich jazzmanów; multiinstrumentalista – z wykształcenia wiolonczelista, z wyboru puzonista, saksofonista altowy i sopranowy, flecista, a także kompozytor i aranżer.
9.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Podpisanie polsko-francuskiej umowy o formowaniu polskich jednostek wojskowych na terenie Francji.
9.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Kolejne nieudane natarcie niemieckiej 4. Dywizji Pancernej na Warszawę. W walkach na Woli i Ochocie Niemcy stracili około połowy wozów bojowych.
9.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. W Lublinie w czasie bombardowania miasta przez Niemców zginął Józef Czechowicz, czołowy poeta awangardowy w dwudziestoleciu międzywojennym.
10.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Koniec dwudniowej obrony Wizny - opartego o system fortyfikacji polskiego punktu oporu nad Narwią. Dowodzący polskim oddziałem kpt. Władysław Raginis popełnił samobójstwo, żeby nie dostać się do niemieckiej niewoli.
10.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Marszałek Edward Śmigły-Rydz wydał rozkaz o utworzeniu Frontu Południowego z gen. Kazimierzem Sosnkowskim na czele. Wchodzące w jego skład oddziały miały prowadzić obronę na linii Sanu, ale po kilku dniach zostały rozbite. Część przedarła się do Lwowa, a Sosnkowski w cywilnym ubraniu udał się na Węgry.
11.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Sztab Naczelnego Wodza na czele z Edwardem Rydzem-Śmigłym z Brześcia nad Bugiem przenosi się jeszcze bardziej na wschód - do Włodzimierza Wołyńskiego. Wojska gen. Kutrzeby odzyskują Łowicz, a wobec niepomyślnego dla siebie przebiegu bitwy nad Bzurą Niemcy wstrzymują natarcie na Warszawę. W oparciu o linię Narwi tworzy się Front Północny (grupa wojsk pod dowództwem gen. Stefana Dąb-Biernackiego), zaś między Sandomierzem a Warszawą Front Środkowy (pod dowództwem gen. Tadeusza Piskora).
12.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Szwadron ułanów w nocnej szarży odbija Kałuszyn (niedaleko Mińska Mazowieckiego). Pierwsze oddziały niemieckie podchodzą pod Lwów. Zbrodnie Wehrmachtu w Końskich (mordują 22 Żydów) oraz w Szczucinie (mordują polskich jeńców).
12.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. francusko-brytyjska konferencja w Abbeville. Premierzy Edouard Daladier i Neville Chamberlain zdecydowali o wstrzymaniu rozpoczętych zaledwie trzy dni wcześniej działań ofensywnych przeciwko Niemcom. Powoływali się na szybkie postępy Wehrmachtu w Polsce, co - ich zdaniem - groziło rychłą ofensywą Niemiec na Zachodzie.
12.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Bitwa pod Birczą - jedna z największych na południowym odcinku frontu. 11 Karpacka Dywizja Piechoty pod dowództwem płk. Bronisława Prugar-Ketlinga i część 24 Dywizji Piechoty dowodzona przez płk. Beniamina Kotarbę opóźniła marsz niemieckiej 2 Dywizji Strzelców Górskich na Przemyśl. Płk Kotarba poległ podczas próby przedarcia się przez niemieckie pozycje.
13.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Zmasowane bombardowanie Frampola - miasteczka w okolicy Biłgoraja. Resztki Armii „Łódź” gen. Wiktora Thommée przedzierają się do twierdzy Modlin. Pierwsze transporty ze złotem Banku Polskiego przekraczają granicę z Rumunią. Oddziały niemieckie oskrzydlają Warszawę, przekraczając Wisłę od południa.
14.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Wojska niemieckie zamknęły pierścień okrążenia wokół stolicy, zajęły Przemyśl oraz Gdynię.
14.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Okręt podwodny „Wilk” przedarł się przez cieśninę Sund i 20 września dopłynął do Wielkiej Brytanii. Brał udział w działaniach na Morzu Północnym, a do Polski został sprowadzony w 1952 r. i wkrótce potem złomowany.
14.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Do walki w obronie Warszawy wyruszył pierwszy batalion ochotniczy.
14.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Zaczyna się druga faza polskiego natarcia w bitwie nad Bzurą. Armia „Poznań” naciera na Skierniewice, ale błędne i niekonsultowane z gen. Tadeuszem Kutrzebą rozkazy wydawane przez dowodzącego Armią „Pomorze” gen. Władysława Bortnowskiego przyczyniają się do niepowodzenia operacji.
15.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Wehrmacht zajął Białystok (który kilka dni później został anektowany przez ZSRR) oraz Przemyśl, a także mające strategiczne znaczenie zakłady w Stalowej Woli.
15.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Okręt podwodny ORP „Orzeł” po wpłynięciu do portu w Tallinie został internowany przez władze Estonii.
16.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Pod Koziejówką w okolicach Lubaczowa w walce z Niemcami, prowadząc atak na bagnety, poległ gen. Józef Kustroń, dowódca 21. Dywizji Piechoty Górskiej. Był pierwszym polskim generałem, który zginął w II wojnie światowej.
16.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Nieudany szturm niemiecki na twierdzę w Brześciu nad Bugiem; wobec braku amunicji nocą nastąpiła ewakuacja polskiej załogi.
16.09
Armia Czerwona pokonuje wojska japońskie w trwającej od 11 maja bitwie nad Chałchin-Goł w Mongolii.
16.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Sztab Naczelnego Wodza przeniósł się do Kołomyi.
16.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Oddziały Armii „Małopolska” pod Jaworowem zadają ciężkie straty elitarnemu pułkowi SS „Germania”.
17.09
Napaść ZSRR na Polskę. Naprzeciwko liczących ok. 1,5 mln żołnierzy oddziałów Armii Czerwonej stanął przede wszystkim Korpus Ochrony Pogranicza, bo większość Wojska Polskiego zaangażowana była w działaniach przeciwko Niemcom, które na Polskę napadły 1 września.
17.09
Najwyższe władze RP - prezydent Ignacy Mościcki, marszałek Edward Rydz-Śmigły oraz premier Felicjan Sławoj-Składkowski z pozostałymi członkami rządu - opuściły terytorium Polski przez most w Kutach.
17.09
Wehrmacht wkroczył do Brześcia nad Bugiem (przekazanego kilka dni później Armii Czerwonej) oraz do Lublina.
17.09
Na Atlantyku niemiecki okręt podwodny „U 29” zatopił brytyjski lotniskowiec „Courageous”; z liczącej 1200 osób załogi zginęło 519 ludzi, wśród nich dowódca komandor William T. Makeing Jones.
17.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. W trakcie niemieckiego bombardowania Warszawy – największego od początku wojny - rozpoczął się pożar Zamku Królewskiego. Pożary ogarnęły też katedrę św. Jana Chrzciciela, kościół Świętego Krzyża na Krakowskim Przedmieściu i budynek Sejmu, zaś gmach Muzeum Narodowego został uszkodzony. Zginęło 500 osób, w tym uczestnicy niedzielnych mszy w kościołach.
17.09
Wkroczenia Armii Czerwonej na terytorium Polski rząd RP nie uznał za powód do wypowiedzenia wojny, co wprowadziło dezorientację w szeregach Wojska Polskiego. Wzmocniły je słowa zawarte w dyrektywie marszałka Rydza-Śmigłego: "Z bolszewikami nie walczyć, chyba w razie natarcia z ich strony albo próby rozbrojenia oddziałów".
18.09
Okręt podwodny ORP „Ryś” wpłynął do szwedzkiego portu Stavsnäs, po czym został internowany i odholowany do Mariefred, gdzie pozostał do końca wojny.
18.09
Członkowie Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów zabili w Sławentynie w woj. tarnopolskim, według różnych źródeł, od 50 do 85 Polaków.
18.09
Internowany przez władze Estonii polski okręt podwodny „Orzeł” wydostał się z portu w Tallinie.
18.09
Na terenach zajętych poprzedniego dnia przez Armię Czerwoną w Jeziorach na Polesiu samobójstwo popełnił Stanisław Ignacy Witkiewicz, malarz, pisarz, filozof, jeden z najoryginalniejszych twórców kultury polskiej; autor m.in. dramatu „Szewcy” oraz powieści „Pożegnanie jesieni” i „Nienasycenie”.
18.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Rozpoczęła się bitwa pod Tomaszowem Lubelskim, największa po bitwie nad Bzurą w trakcie całej kampanii. Oddziały Armii „Kraków” i „Lublin” dowodzone przez gen. Tadeusza Piskora próbowały się przebić w stronę Rumunii, ale zostały okrążone i skapitulowały, a 20 tys. żołnierzy dostało się do niemieckiej niewoli.
18.09
Rząd Rumunii podjął decyzję o internowaniu polskich władz państwowych.
18.09
Niemiecki ostrzał artyleryjski Warszawy spowodował m.in. pożar wieżowca Prudential. Niemieckie samoloty zrzuciły ulotki z wezwaniem do poddania się.
18.09
W wyniku ran odniesionych w bitwie nad Bzurą zmarł gen. Franciszek Wład, dowódca 14. Wielkopolskiej Dywizji Piechoty.
19.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Zwycięska szarża 14. Pułku Ułanów Jazłowieckich pod Wólką Węglową; była to jedna z ostatnich wielkich szarż w historii kawalerii.
19.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Padła Kępa Oksywska. Dowódca Lądowej Obrony Wybrzeża płk Stanisław Dąbek popełnił samobójstwo.
19.09
Armia Czerwona zajęła przejściowo Wilno; w październiku miasto wraz z okręgiem zostało przekazane przez władze sowieckie Litwie.
19.09
II wojna światowa: Triumfalny wjazd Adolfa Hitlera do Gdańska.
19.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. W wyniku ran odniesionych w bitwie nad Bzurą zmarł gen. Stanisław Grzmot-Skotnicki, dowódca Grupy Operacyjnej „Czersk”.
20.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r.. Koniec pierwszej bitwy pod Tomaszowem Lubelskim – kapitulacja sił Armii „Lublin” i „Kraków”.
20.09
Okręt podwodny ORP „Wilk” po przedarciu się z Bałtyku na Morze Północne zawinął do portu wojennego w szkockim Rosyth.
20.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Koniec bitwy nad Bzurą; gen. Tadeusz Kutrzeba wraz ze sztabem i resztkami oddziałów przebił się do stolicy, gdzie objął funkcję zastępcy dowódcy Grupy Armii „Warszawa”.
20.09
Agresja ZSRR na Polskę: Armia Czerwona szturmowała Grodno, Kowel i Lwów.
20.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. W czasie zajmowania Kut przez Armię Czerwoną zginął Tadeusz Dołęga-Mostowicz, pisarz, scenarzysta; autor powieści „Kariera Nikodema Dyzmy”, „Znachor”.
21.09
Agresja ZSRR na Polskę: resztki obrońców Grodna złożyły broń. Armia Czerwona zajęła również Kowel.
22.09
III Rzesza i ZSRR uzgodniły w Moskwie przebieg tzw. linii demarkacyjnej na ziemiach polskich.
22.09
W Kołomaniu koło Kielc urodził się Marian Kasprzyk, bokser, mistrz olimpijski z Tokio (1964).
22.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. - załoga Lwowa pod dowództwem gen. Władysława Langnera, nie chcąc oddać miasta w ręce Niemców, skapitulowała przed oddziałami Armii Czerwonej.
22.09
Oddziały Armii Czerwonej wkroczyły do opuszczonego przez Niemców Białegostoku i Brześcia; w Brześciu odbyła się tzw. defilada zwycięzców.
22.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. - pod Warszawą zginął gen. Werner von Fritsch, były naczelny dowódca niemieckich wojsk lądowych, jedyny generał Wehrmachtu poległy w tej kampanii.
22.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. - w bitwie pod Łomiankami Górnymi, prowadząc atak na bagnety, poległ gen. Mikołaj Bołtuć; dowódca GO „Wschód" w składzie Armii „Pomorze".
22.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. - wojska Frontu Północnego gen. Emila Krukowicza-Przedrzymirskiego atakując niemiecki VIII Korpus Armijny rozpoczęły drugą bitwę pod Tomaszowem Lubelskim.
22.09
Agresja ZSRR na Polskę: w nocy z 21 na 22 września oddziały Armii Czerwonej zajęły Grodno.
22.09
Agresja ZSRR na Polskę: pod Sopoćkiniami w okolicach Grodna zginął gen. Józef Olszyna-Wilczyński, dowódca Zgrupowania „Grodno”.
23.09
Po uszkodzeniu niemieckimi pociskami elektrowni rozgłośnia Polskiego Radia w Warszawie przerwała nadawanie stałego programu.
23.09
W Londynie zmarł Sigmund Freud, austriacki neurolog, psychiatra, twórca psychoanalizy.
23.09
Urodził się Janusz Gajos, aktor teatralny (m.in. w „Kolacji na cztery ręce” Kutza i „Herbatce u Stalina” Morgensterna), kabaretowy (Pod Egidą i u Olgi Lipińskiej) i filmowy. Grał w takich filmach jak „Kler”, „Kamerdyner”, „Przesłuchanie”, „Ucieczka z kina Wolność”, „Psy”, „Trzy kolory. Biały”, „Śmierć jak kromka chleba”, „Akwarium”, „Żółty szalik”, „Zemsta”, „Przedwiośnie”, „Jasminum”, „Układ zamknięty”, „Body/Ciało”, „Różyczka 2”, a po raz pierwszy popularność zdobył dzięki serialowi „Czterej pancerni i pies”.
24.09
W Warszawie zmarł na skutek obrażeń odniesionych w czasie niemieckiego bombardowania Oskar Sosnowski, profesor Politechniki Warszawskiej, architekt, teoretyk sztuki, konserwator zabytków; autor kościoła Niepokalanego Poczęcia NMP w Warszawie oraz kościoła św. Rocha w Białymstoku.
25.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Przygotowanie do niemieckiego szturmu generalnego na Warszawę – najsilniejsze podczas oblężenia bombardowanie lotnicze i artyleryjskie miasta.
25.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Na Helu bateria nadbrzeżna im. Heliodora Laskowskiego podjęła zwycięski pojedynek z niemieckimi pancernikami szkolnymi „Schlesien” i „Schleswig-Holstein”.
26.09
Kampania polska: kapitulacja oddziałów Frontu Północnego zakończyła drugą bitwę pod Tomaszowem Lubelskim.
26.09
Kampania polska: Zamość został zajęty przez Armię Czerwoną.
27.09
W Warszawie powołano Szare Szeregi, konspiracyjną organizację Związku Harcerstwa Polskiego; Szare Szeregi były najliczniejszą młodzieżową organizacją konspiracyjną, która w połowie 1944 r. skupiała ponad 15 tys. członków, w tym ok. 7 tys. harcerek.
27.09
O godz. dowodzący obroną Warszawy gen. Walerian Czuma wydał rozkaz przerwania działań. Wcześniej tego samego dnia Niemcy opanowali Las Bielański i Boernerowo, ale ich ataki w rejonie ul. Belwederskiej i Górnego Mokotowa oraz na prawym brzegu Wisły w rejonie Saskiej Kępy zostały odparte.
27.09
W Warszawie powstała konspiracyjna Służba Zwycięstwu Polski, na czele której stanął gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski; Stanowiła zalążek Polskiego Państwa Podziemnego. Na bazie SZP utworzono Związek Walki Zbrojnej, a następnie Armię Krajową.
28.09
Rozpoczęła się trzydniowa bitwa pod Szackiem na Wołyniu. Licząca ok. 4 tys. żołnierzy grupa gen. Wilhelma Orlika-Rueckemanna starła się z 52 Dywizją Strzelecką Armii Czerwonej. Za cenę dużych strat przedarła się na zachodni brzeg Bugu.
28.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Na terenie zakładów Skody na Rakowcu gen. Tadeusz Kutrzeba podpisał układ o kapitulacji Warszawy. W Moskwie zawarty został niemiecko-radziecki układ o granicach (tzw. II pakt Ribbentrop-Mołotow). W odróżnieniu od paktu zawartego 23 sierpnia, Litwa miała się znaleźć w strefie wpływów ZSRR, a w zamian Niemcom miały przypaść ziemie polskie aż do Bugu.
28.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. O godz. 13.15 gen. Tadeusz Kutrzeba podpisał akt kapitulacji Warszawy. W wyniku kilkutygodniowych walk bitwy zginęło 5–6 tys. polskich żołnierzy oraz co najmniej 10 tys. osób cywilnych.
28.09
W Moskwie ministrowie spraw zagranicznych Niemiec Joachim von Ribbentrop i ZSRR Wiaczesław Mołotow podpisali układ „o granicy i przyjaźni”, ustalający linię graniczną na obszarze Polski wzdłuż linii: Pisa-Narew-Bug-San, co oznaczało niewielką korektę w stosunku do uzgodnień z 23 sierpnia. Niemcy otrzymały nieco większą część Polski, a w zamian zgodziły się na oddanie Litwy do strefy wpływów ZSRR.
28.09
W Zakroczymiu koło Nowego Dworu Niemcy zamordowali wziętych do niewoli 500 żołnierzy polskich z Twierdzy Modlin oraz grupę 100 cywilów.
28.09
Gen. Władysław Sikorski objął dowództwo Armii Polskiej we Francji.
29.09
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Skapitulowała twierdza Modlin. Pierwsze oddziały niemieckie wkroczyły do Warszawy.
30.09
Prezydentem RP na uchodźstwie został Władysław Raczkiewicz, w okresie międzywojennym związany początkowo z endecją, a potem z tzw. grupą zamkową - częścią obozu sanacyjnego (był m.in. marszałkiem Senatu w latach 1930-1935), zaś premierem - gen. Władysław Sikorski, jeden z czołowych antagonistów Piłsudskiego.
1.10
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Liczące 2 tys. żołnierzy zgrupowanie KOP gen. Wilhelma Orlik-Ruckemanna zostało rozbite przez pułk Armii Czerwonej w bitwie pod Wytycznem (przy szosie Włodawa-Lublin).
2.10
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Kmdr Marian Majewski i kpt. Antoni Kasztelan podpisali akt kapitulacji Rejonu Umocnionego Hel.
2.10
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. W rejonie Kocka (ok. 50 km na północ od Lublina) próbująca się przebić w stronę Warszawy Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga rozpoczęła bitwę ze zmotoryzowanym XIV Korpusem Armijnym. Było to ostatnie starcie zbrojne tej kampanii stoczone przez regularne wojsko.
5.10
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Adolf Hitler odebrał w Alejach Ujazdowskich w Warszawie defiladę oddziałów Wehrmachtu. Polski sukces w bitwie pod Kockiem: w rejonie Woli Gułowskiej w ataku na bagnety wzięto do niewoli niemieckich żołnierzy, ale wobec wyczerpania amunicji gen. Kleeberg podjął decyzję o kapitulacji.
5.10
Kampania wrześniowa - wojna obronna 1939 r. Na Zaspie w Gdańsku z wyroku niemieckiego sądu polowego za rzekome prowadzenie działalności partyzanckiej rozstrzelanych zostało 38 obrońców Poczty Polskiej w Gdańsku.
5.10
W Warszawie zmarł Ludwik Urstein, pianista i pedagog, zwany „królem akompaniatorów”, brat psychiatry Maurycego Ursteina i aktora Józefa „Pikusia” Ursteina.
6.10
Koniec bitwy pod Kockiem. Ostatnia potyczka kampanii 1939 r. z użyciem regularnego wojska. Pod Wolą Gułowską złożyły broń jednostki Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”.
6.10
W Makowlanach urodził się Wacław Baehr, biolog.
8.10
W USA amerykański korespondent wojenny Julien Bryan opublikował w prasie fotografie z oblężonej Warszawy.
8.10
Niemieckie władze okupacyjne utworzyły w Piotrkowie Trybunalskim pierwsze na zajętych ziemiach polskich getto.
8.10
W Berlinie Adolf Hitler podpisał dekret o włączeniu do III Rzeszy polskich ziem zachodnich i północnych.
8.10
ORP „Orzeł”, jako ostatnia jednostka polskiej floty, opuścił Bałtyk, rozpoczynając rejs do Wielkiej Brytanii.
9.10
W gajówce Podgórze koło Łagowa w rejonie Gór Świętokrzyskich mjr Henryk Dobrzański zdecydował o pozostaniu ze swoim oddziałem w Polsce do czasu oczekiwanej wiosennej ofensywy wojsk sprzymierzonych na Zachodzie – faktyczny początek istnienia Oddziału Wydzielonego WP mjr. „Hubala”.
9.10
Ukazał się ostatni numer wydawanego od 1821 r. dziennika „Kurier Warszawski”.
10.10
Przeprowadzono pierwszą masową egzekucję w bydgoskiej „Dolinie Śmierci”.
10.10
W Warszawie ukazało się pierwsze wydanie czasopisma konspiracyjnego „Polska Żyje” wydawanego przez Komendę Obrońców Polski.
10.10
W Moskwie podpisano pakt, na mocy którego ZSRR przekazał Litwie zajęty po agresji na Polskę we wrześniu 1939 r. okręg wileński.
11.10
Ukazał się pierwszy numer gadzinowego „Nowego Kuriera Warszawskiego”. Swoją nazwą dziennik nawiązywał do Kuriera Warszawskiego – jednej z najważniejszych i najdłużej (od 1821 r.) wydawanych gazet w kraju.
11.10
W Bródkach koło Nowego Tomyśla urodził się Zenon Grocholewski, kardynał, prefekt watykańskiej Kongregacji Wychowania Katolickiego.
12.10
Okupacja niemiecka: dekret Adolfa Hitlera o utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa.
13.10
W Warszawie powstała Narodowa Organizacja Wojskowa, konspiracyjna formacja Stronnictwa Narodowego.
14.10
W bazie Royal Navy w Scapa Flow niemiecki okręt podwodny „U 47” zatopił pancernik HMS „Royal Oak”; w wyniku ataku zginęło 833 brytyjskich marynarzy.
15.10
W lesie koło wsi Bratian niemieckie oddziały Selbstschutz rozstrzelały ok. 150 przedstawicieli polskich elit Ziemi Lubawskiej.
16.10
Polska Partia Socjalistyczna przekształciła się w konspiracyjną organizację „Wolność-Równość-Niepodległość”.
20.10
Okupacyjny komisarz Rzeszy na Warszawę Helmut Otto podpisał obwieszczenie o natychmiastowej konfiskacie wszelkich aparatów radiowych, które należało oddać do 5 listopada.
22.10
Na terenach polskich zagarniętych przez Związek Sowiecki, w atmosferze terroru i pod kontrolą NKWD, przeprowadzono „wybory” do Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy.
23.10
Wydano urzędowy komunikat o utworzeniu w Warszawie na polecenie okupantów niemieckich Rady Starszych Gminy Żydowskiej (Judenratu) pod przewodnictwem inż. Adama Czerniakowa.
25.10
Urodził się Aleksander Gawroński, aktor teatralny , filmowy i dubbingowy. Grał m.in. w filmach: „Czarny wąwóz”, „Gorzka miłość”, „Boża podszewka”, „Pierwszy milion”, „Bilet powrotny”.
26.10
Hans Frank podpisał proklamację o utworzeniu „Generalnego Gubernatorstwa dla okupowanych polskich obszarów”.
27.10
W warszawskim ratuszu gestapo aresztowało prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego; aresztowany przez Niemców 27 października 1939 r. i przewieziony do więzienia na Pawiaku; jego dalsze losy przez wiele lat były nieznane, w 2014 r. pion śledczy IPN ustalił, że Starzyński został zamordowany przez gestapo między 21 a 23 grudnia 1939 r. w Warszawie lub w jej okolicach.
29.10
Dekret Prezydium Rady Najwyższej ZSRR o nadaniu obywatelstwa radzieckiego osobom zamieszkującym tereny zajęte przez Armię Czerwoną na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow.
30.10
W Konstancinie pod Warszawą zmarł Wacław Gąsiorowski, powieściopisarz, działacz społeczny, prezes Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej we Francji; autor powieści „Huragan”, „Rok 1809”, „Szwoleżerowie gwardii” i „Księżna Łowicka”.
30.10
Zarządzenie Reichsfuehrera SS Heinricha Himmlera o przesiedleniu do Generalnego Gubernatorstwa ludności polskiej i żydowskiej z ziem polskich włączonych do Rzeszy.
31.10
W trakcie obrad Rady Najwyższej ZSRR Wiaczesław Mołotow nazwał Polskę „poczwarnym bękartem Traktatu Wersalskiego, który żył kosztem niepolskich narodowości”.
1.11
Wszyscy polscy jeńcy-oficerowie zostali umieszczeni w obozach w Kozielsku i Starobielsku, natomiast funkcjonariusze policji, KOP i więziennictwa w obozie w Ostaszkowie (1–4 listopada).
1.11
Rada Najwyższa ZSRR podjęła decyzję o przyłączeniu anektowanych ziem wschodnich RP do republik - Białoruskiej oraz Ukraińskiej.
3.11
W lasach piaśnickich koło Wejherowa Niemcy rozstrzelali co najmniej 82 Polaków.
5.11
Ukazał się pierwszy numer „Biuletynu Informacyjnego” – pisma konspiracyjnego, centralnego organu prasowego Związku Walki Zbrojnej i AK, wydawanego w latach II wojny światowej w Warszawie i Krakowie.
5.11
W Kowalu k. Włocławka urodził się Jan Nowicki, jeden z najpopularniejszych polskich aktorów, tytułowy Wielki Szu w filmie Sylwestra Chęcińskiego, Ketling w „Panu Wołodyjowskim”, odtwórca głównej roli w „Magnacie” Filipa Bajona.
6.11
Sonderaktion Krakau: gestapo aresztowało w Krakowie 183 pracowników Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Górniczo-Hutniczej.
7.11
Dekretem prezydenta RP gen. Władysław Sikorski powołany został na stanowisko Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych.
7.11
Gubernator Hans Frank zamieszkał na Wawelu, który stał się siedzibą niemieckich władz Generalnego Gubernatorstwa.
9.11
W Warszawie założona została Tajna Armia Polska.
9.11
Niemcy rozpoczęli Sonderaktion Lublin, aresztując kilkuset przedstawicieli polskiej inteligencji: w kolejnych miesiącach na terenie dystryktu lubelskiego aresztowano ok. 2 tys. przedstawicieli inteligencji. Spośród nich kilkuset zostało rozstrzelanych, a kilkudziesięciu trafiło do obozów koncentracyjnych.
9.11
Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski nadał Warszawie order Virtuti Militari V klasy w uznaniu bohaterskiego i wytrwałego męstwa, dowiedzionego przez ludność stołecznego miasta Warszawy w obronie przeciw najazdowi III Rzeszy.
9.11
Zginął rozstrzelany przez hitlerowców Władysław Berych, mistrz Polski w biegach narciarskich na 18 i 50 km.
10.11
Niemcy spalili większość łódzkich synagog, wśród nich Wielką Synagogę przy obecnej al. Tadeusza Kościuszki.
10.11
Samobójstwo popełnił Samuel Adalberg, historyk, folklorysta i wydawca tekstów staropolskich żydowskiego pochodzenia.
11.11
W lasach pod Piaśnicą Niemcy rozstrzelali ponad 300 osób, w tym siostrę zakonną Alicję Jadwigę Kotowską, błogosławioną Kościoła katolickiego.
11.11
W lesie koło Zielonki pod Warszawą, w odwecie za rozwieszanie przez harcerzy z okazji Święta Niepodległości plakatów z tekstem "Roty" Marii Konopnickiej, Niemcy rozstrzelali 6 z nich oraz 3 przypadkowych mieszkańców miasteczka.
12.11
Urodziła się Krystyna Królówna, aktorka, związana z Teatrem im. Słowackiego w Krakowie i Teatrem Polskim w Warszawie.
13.11
W Paryżu powołany został Komitet Ministrów dla Spraw Kraju, na jego czele stanął gen. Kazimierz Sosnkowski, który jednocześnie objął funkcję Komendanta Głównego Związku Walki Zbrojnej.
17.11
Władze niemieckie zamknęły Katolicki Uniwersytet Lubelski. Kilkunastu wykładowców i kilkudziesięciu studentów tej uczelni uwięziono lub zesłano na przymusowe roboty.
18.11
W Londynie podpisano umowę o współpracy Polskiej Marynarki Wojennej z Królewską Marynarką Wielkiej Brytanii na okres wojny; był to jeden z pierwszych aktów międzynarodowych podpisanych przez polski rząd na uchodźstwie.
19.11
Kilkunastu polskich lewicowych literatów (m.in. Tadeusz Boy-Żeleński, Władysław Broniewski, Stanisław Jerzy Lec, Aleksander Wat i Adam Ważyk) podpisało oświadczenie, w którym z radością witali przyłączenie „Zachodniej Ukrainy” do Ukraińskiej SRS.
20.11
We wsi Małecz w okolicach Tomaszowa Mazowieckiego urodził się Jan Szczepański, bokser, mistrz olimpijski z Monachium (1972), złoty medalista mistrzostw Europy w Madrycie (1971).
21.11
Niemcy przekazali Słowacji 700 km2 polskich terenów nadgranicznych. Była to nagroda za udział wojsk słowackich w inwazji na Polskę we wrześniu 1939 r.
22.11
W Kaliszu urodził się Waldemar Kuczyński, ekonomista, publicysta; członek PZPR (1959–1966); w marcu 1968 r. aresztowany pod zarzutem organizowania studenckich protestów, zwolniony po pół roku; współzałożyciel Towarzystwa Kursów Naukowych; w sierpniu 1980 r. doradca MKS w Stoczni Gdańskiej; zastępca redaktora naczelnego „Tygodnika Solidarność” (1981); internowany w stanie wojennym; zwolniony w 1982 r. wyemigrował do Paryża; minister przekształceń własnościowych (1990–1991); członek Unii Demokratycznej, następnie Unii Wolności.
26.11
U wybrzeży wschodniej Anglii zatonął MS „Piłsudski”, statek pasażerski, transatlantyk, przebudowany po wybuchu wojny na wojskowy transportowiec; spośród liczącej 260 osób załogi, zginęło kilku ludzi, wśród nich dowódca kpt. Mamert Stankiewicz; przyczyny zatonięcia statku nie zostały do dziś ustalone, ale najprawdopodobniej wszedł on na miny pozostawione przez niemieckie okręty.
26.11
W Nutbush w stanie Tennessee urodziła się Tina Turner, amerykańska gwiazda rockowa.
29.11
Dekret Prezydium Rady Najwyższej ZSRS o nadaniu sowieckiego obywatelstwa polskim obywatelom, którzy w dniach 1 i 2 listopada 1939 r. znajdowali się na wschodnich terenach Rzeczypospolitej Polskiej wcielonych do Związku Sowieckiego.
30.11
Początek sowieckiej agresji na Finlandię.
1.12
Niemieckie władze okupowanej Warszawy wydały zarządzenie o obowiązku noszenia przez Żydów powyżej 12. roku życia opasek z gwiazdą Dawida oraz o oznakowaniu żydowskich sklepów i przedsiębiorstw.
1.12
W Paryżu powstał Polski Uniwersytet na Obczyźnie; od 1940 r. działający w Londynie.
4.12
Gen. Kazimierz Sosnkowski podpisał „Instrukcję Nr 1”, co uważane jest za symboliczny początek Związku Walki Zbrojnej, na bazie którego powstała następnie Armia Krajowa.
9.12
Prezydent RP Władysław Raczkiewicz podpisał dekret o powołaniu Rady Narodowej.
12.12
Na terenach RP okupowanych przez ZSRS wycofano z obiegu złotego i zastąpiono go rublem.
13.12
II wojna światowa: Bitwa u ujścia La Platy pomiędzy okrętami brytyjskimi i niemieckim pancernikiem „Admiral Graf Spee”.
14.12
W związku z agresją na Finlandię Związek Sowiecki został wykluczony z Ligi Narodów.
15.12
Władze litewskie formalnie zlikwidowały Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie.
15.12
Niemcy utworzyli Bank Emisyjny w Polsce, instytucję emitującą od 1940 r. pieniądze na terenie Generalnego Gubernatorstwa.
15.12
Premiera filmu „Przeminęło z wiatrem” w reżyserii Victora Fleminga, nagrodzonego ośmioma Oscarami.
17.12
Na mocy rozporządzenia Hansa Franka utworzono Policję Polską Generalnego Gubernatorstwa, nazywaną od koloru mundurów policją granatową; podlegała ona niemieckiej policji porządkowej.
18.12
Niemiecka zbrodnia w Bochni. W odwecie za atak na posterunek policji niemieckiej w Bochni, dokonany 16 grudnia 1939 r. przez dwóch członków konspiracyjnej Organizacji Orła Białego (powieszonych następnego dnia), Niemcy rozstrzelali 52 Polaków; egzekucji dokonano na bocheńskim wzgórzu Uzbornia.
21.12
Prezydent Warszawy Stefan Starzyński został rozstrzelany przez gestapo w mieście lub jego okolicach. Według ustaleń Pionu Śledczego IPN zbrodni dokonano pomiędzy 21 a 23 grudnia. Zbrodni dokonali funkcjonariusze gestapo: oberscharfuehrer Hermann Schimmann, hauptscharfuehrer Weber i unterscharfuehrer Perlbach. Nie zdołano ustalić nazwisk funkcjonariuszy wydających rozkazy.
22.12
W Paryżu urodziła się Anna Micińska, historyczka literatury, eseistka, wybitna znawczyni i popularyzatorka twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza.
25.12
Niemcy spalili Nową Synagogę w Częstochowie.
27.12
W Wawrze pod Warszawą Niemcy rozstrzelali 106 mężczyzn, wyciągniętych z mieszkań w trakcie nocnej obławy. Zbrodni dokonał oddział 31 pułku policji porządkowej w odwecie za zabicie dwóch niemieckich podoficerów, do których w wawerskiej restauracji strzelali kryminaliści.
28.12
W niemieckim obozie koncentracyjnym Sachsenhausen zmarł Stanisław Estreicher, historyk prawa, bibliograf, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, w latach 1919–1921 jego rektor; aresztowany w ramach Sonderaktion Krakau w listopadzie 1939 r.
29.12
W Lublinie urodził się Konrad Fijałkowski, cybernetyk, autor powieści, opowiadań i słuchowisk science fiction.
31.12
W Wiedniu odbył się pierwszy koncert filharmoników wiedeńskich.

XXI wiek

XX wiek

XIX wiek

Epoka nowożytna

Średniowiecze

O PORTALU

Na skróty

Kategorie tematyczne

Polska w XX wieku

Kalendarz dat

1939